Gujarati / English

त्वमेव माता च पिता त्वमेव

त्वमेव बंधु च सखा त्वमेव ।

त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव

त्वमेव सर्वं मम देव देव ॥

       હિંદ જયારે અનેક પ્રકારની સામાજિક, રાજકીય અને આધ્યાત્મિક વિટંબણાઓમાંથી પસાર થતો હતો, ત્યારે શ્રીજીએ સત્સંગ સ્થાપ્યો. ફક્ત એક સૈકાના ત્રીજા ભાગમાં, પોતાનું સર્વકર્તા, સર્વકારણ, સર્વાધાર, સર્વનિયંતા, સર્વોપરી, પ્રગટ પુરુષોત્તમપણું પ્રસિદ્ધ કરી, પોતાની હયાતીમાં પોતાનું ભજન કરતાં અસંખ્ય પરમહંસ તથા ગૃહસ્થ અનુયાયીઓ કર્યા, મંદિરો કર્યાં, શાસ્ત્રો કર્યાં. ટૂંકમાં પોતાની સ્વતંત્ર પ્રકટ ઉપાસના પ્રવર્તાવી.

ન્હોતી દીઠી ન્હોતી સાંભળી રે,

પ્રગરાવી એવી પુનિત, પુરુષોત્તમ પ્રગટી રે…

       સ્વયં પોતે પ્રગટ થાય ત્યારે શું ન કરી શકે? છતાં આ વિજયના રહસ્ય તળે મુખ્ય બે હેતુ જણાય છે:

(૧)   બીજાની લીટી ભૂંસ્યા સિવાય નાની કરી બતાવી.

(૨)   ખંડનમંડનાત્મક શુષ્ક વિતંડાવાદને બાજુ મૂકી શાસ્ત્રોક્ત દરેકે દરેક મુખ્ય સિદ્ધાંતોને જીવનમાં ઉતારનાર, સાધુજીવન જીવતા અનેક ગૃહી-ત્યાગી આદર્શ સત્તપુરુષો ઘડ્યા.

       શ્રીજી કહે છે, ”આપણે જેમ વિષ્ણુ-શિવાદિક દેવ માન્ય છે, તેમ વિશિષ્ટાદ્વેત અને વેદાદિ આઠ સત્તશાસ્ત્ર માન્ય છે. ”ધર્મ સહિત ભક્તિ કરવી” એ રહસ્ય હોવાથી, આજ્ઞા માટે સર્વજીવહિતાવહ એવી ‘શિક્ષાપાત્રી’ આપી અને ઉપાસના માટે પોતાનું તાત્તવિક રહસ્ય ‘વચનામૃત’ આપ્યું. વળી, સ્પષ્ટ સંભળાવી દીધું કે, ”કોઈ મતમાં આત્મજ્ઞાન છે તો ત્યાગ ને ઉપાસના નથી; ને કોઈ મતમાં ત્યાગ છે તો આત્મજ્ઞાન ને ઉપાસના નથી.” આથી આપણા સદગુરુએ ગાયું કે:-

ભૂંડો શીદને ભટકો છો મત પંથમાં રે લોલ

આવો સત્સંગ મેલીને મોક્ષરૂપ નરનારી જોઈએ તે આવો…

                                  -સદ્. પ્રેમાનંદ સ્વામી

       આવી રીતે અન્ય સંપ્રદાયવત્ એકદેશીય મત, પંથ કે વાડો નહિ બનાવતાં શ્રીજીએ એક વિશ્વવ્યાપક વિશ્વધર્મ તરીકે સત્સંગ સ્થાપ્યો.

       શ્રીજીના ઉપદેશો એટલા સાદા, સરળ અને સચોટ છે કે શુદ્ધ ચારિ*યશીલ મુમુક્ષુ સહેજે શ્રીજીના સ્વરૂપનું જ્ઞાન ને માહાત્મ્ય સમજી, સહેજે શ્રીજીરૂપ થઈ શકે. સ્વયં ભગવાન શ્રી સહજાનંદ સ્વામી ઉર્ફે શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન મુખકમળ નિઃસૃત વચનામૃત એટલે આપણી પવિત્ર અને સર્વશ્રેષ્ઠ શ્રુતિઓ. જ્યારે બાપાશ્રી જેવા સ્વસિદ્ધ અનાદિમુક્તની વાતો એટલે આપણી પવિત્ર અને સર્વશ્રેષ્ઠ સ્મૃતિઓ. વચનામૃત સ્વતઃ પ્રમાણ છે, જ્યારે વાતો પરતઃ પ્રમાણ છે. માટે બાપાશ્રી કહે છે કે, ”પ્રત્યક્ષનાં શાસ્ત્ર કણને ઠેકાણે છે; વચનામૃત ભોજનને ઠેકાણે છે.”

       આપણી આ શ્રુતિઓનું પરમ ધ્યેય-પરમ સાર એક ઉપાસના, એક સ્વરૂપનિષ્ઠા, એક અને અજોડ મૂર્તિ સ્વયં શ્રીજીપ્રાપ્તિ છે. આ શ્રુતિઓનો આત્મા કે વચનામૃતનું રહસ્ય એક સ્વરૂપનિષ્ઠામાં જ પર્યવસાન પામે છે. દરેક વચનામૃતના મથાળે ‘દાદાખાચરના દરબારમાં અમુક વસ્ત્ર પહેરી અમુક મુખારવિંદે વિરાજમાન હતા’ એ આ રહસ્યનું દ્યોતક છે.      

હવે આપણા સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી આદિ અનેક સ્મૃતિકારોનાં ગ્રંથોનું અવલોકન કરીશું તો જણાશે કે તેમનુંય પરમ ધ્યેય ને પરમ રહસ્ય એક મૂર્તિ જ છે.

”જે સ્વયં પુરુષોત્તમ ભગવાન છે તે તો આ ફેરે જ આવ્યા છે.”

       ”શ્વેત તેજને વિષે ભગવાનની મૂર્તિ છે તે તેજમાં ભગવાનની મૂર્તિ જોઈને આનંદ પામવો.”

                                    -સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી

       ”સાંખ્ય યોગ, વેદાંત ને પંચરાત્ર એમનું ત@વ તો એક હરિની મૂર્તિ છે. સર્વેનાં સુખ જોવાં ને સર્વેનાં રૂપ જાણવાં ને એક ભગવાન વિના બીજામાં માલ નહિ, એવું જ્ઞાન શીખવું.

                                  -સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી      

”એ મૂર્તિના સુખમાં પહોંચ્યા કેડે ધામનું સુખ તે શું? અને મુક્તકોટિનું સુખ તે પણ શું ? એવું મૂર્તિનું સુખ છે.”

                                        -શ્રી અબજી બાપાશ્રી

       આવી રીતે સબીજ સાંખ્ય કહે છે કે સ્વરૂપ, સ્વભાવ ને સામર્થી ઈત્યાદિ વડે અક્ષરધામ ને અનાદિમુક્તો કરતાં એક ને માત્ર એક શ્રીજી શ્રેષ્ઠ છે; તો પછી અન્ય અક્ષરાદિક અવતારો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે એ તો સૂતરામ્.  માટે યુગલ સ્વરૂપની ઉપાસના કરતાં એક સ્વરૂપની અધિક છે. આનું નામ ઉપાસ્ય શુદ્ધિ.

       ઉપાસક ઉપાસ્ય સાથે જેટલા પ્રમાણમાં પોતાનું ઐક્ય સાધે તેટલા પ્રમાણમાં તેની ઉપાસના શુદ્ધ કહેવાય. આવું ઐક્ય સાધવા માટે બે માર્ગ પ્રસિદ્ધ છે. (૧) બ્રહ્મજ્ઞાન. (૨) ભક્તિ.

(૧) બ્રહ્મજ્ઞાન

દેહને હવાની જરૂર છે તેટલી, બલ્કે વધારે, આત્માને શાસ્ત્રો ને સત્પુરુષોની જરૂર છે. આત્મા જ્યારે પોતે પોતાને ઓળખે (know thyself) જે હું કોણ છું? ક્યાંથી આવ્યો છું? ક્યાં જવાનો છું? મારો આ જગત સાથે ક્યારનો કેટલો ને કેવો સંબંધ છે અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડો જેની એકાદિ નાનામાં નાની ભેદશક્તિની અસંખ્ય લીલા પૈકીનું એક કાર્ય છે એવા પરબ્રહ્મ શ્રીજી સાથે મારે કેવો સંબંધ હતો? છે? અથવા કરવાનો છે? ત્યારે અને માત્ર ત્યારે જ શાસ્ત્રો અને સત્પુરુષો કરતાં પણ વધારે જરૂર એક તેને જ ઓળખી તે મય-તદ્રૂપ-તલ્લીન-રસબસ થવાની છે.            

જે જેનું ચિંતવન કરે તે તેમય થઈ જાય,

શ્રીજી ચિંતી શ્રીજીમય થવું કીટ ભ્રમરને ન્યાય

       હવે જેવી રીતે વચનામૃતમાં પારમાર્થિક સંયમ એટલે આપણા ઈષ્ટદેવ શ્રીજી સાથે સાધર્મ્યપણું પામી તાદાત્મ્ય સંબંધ વડે તદ્રૂપ, તલ્લીન થવારૂપ ઉપાસનાવિધિ છે અને તદાશ્રિત-તદુપયોગી વ્યવહાર સંયમ એટલે એ ઉપાસનાને ઉપયોગી સહાયરૂપ ઉપકરણ તરીકે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય ને ભક્તિનાં નિર્મળ નીર નજરે પડે છે; તેવી રીતે આપણા પ. પૂ. સ્મૃતિકારોના ગ્રંથોમાં પણ છે. ઉપાસક-ભક્તના બે પ્રકાર છે. અને વસ્તુતાએ જેમ કલ્યાણનો માર્ગ એક જ છે, તેમ ઉપાસનવિધિ પણ એક જ છે; છતાં પાત્ર પરત્વે અનેક પણ છે. તેમાં મુખ્ય બે પ્રકારના ભક્તોની અપેક્ષાએ બે પ્રકાર શ્રીજી ગણાવે છે. ”તેમાં એકને ભગવાનનો નિશ્ચય તો યથાર્થ છે, પણ તે દેહાત્મબુદ્ધિ સોતો ભગવાનનું ભજન કરે છે. અને બીજો તો જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ એ ત્રણ અવસ્થા તથા સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ ને કારણ એ ત્રણ દેહ તેથી પર ને ચૈતન્યરૂપ એવું પોતાના સ્વરૂપને માને અને તે પોતાના સ્વરૂપને વિષે ભગવાનની મૂર્તિ ધારીને ભગવાનનું ભજન કરે.”

       ”આઠ પહોર ભજન કરવું જે હું દેહ નહિ ને દેહમાં રહ્યો એવો જે હું તે આત્મા છું, બ્રહ્મ છું, અક્ષર છું; ને મારે વિષે પરમાત્મા પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ પ્રગટ પ્રમાણ અખંડ રહ્યા છે.”

                                  -સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી

       ”હરિભક્ત હરિકથાનું શ્રવણ-મનનાદિ સર્વ ક્રિયા કરે છે તે દેહાભિમાનરૂપ રાહુગ્રસ્ત થકા કરે છે, માટે વિવેકના વચનામૃત (અમ.-૨) પ્રમાણે નાહી-ધોઈ પૂજા કરવી.” જીવને મોક્ષને માર્ગે ચાલવું કઠણ છે તે સંસારમાંથી સત્સંગી થવું, આજ્ઞા પ્રમાણે દશુંદ-વિશુંદ કાઢવી, સાધુ થવું, એકાંતિક સાધુને ઓળખી એમને સંગે રહેવું, આજ્ઞા પ્રમાણે વર્તવું, ભગવાનની નિરંતર સ્મૃતિ રાખવી (उपासनं स्याद ध्रुवानुस्मृतिः), ઈન્દ્રિયો- અંતઃકરણ જીતીને ભગવાનનું જીવમાં ભજન કરવું તે કઠણ છે. ને તે કરતાં ચાર પ્રકારના પ્રલયે કરીને ઉપશમ કરીને પોતાના આત્માને અક્ષરબ્રહ્મ સાથે એક કરીને મહારાજની મૂર્તિનું ધ્યાન…. અતિ કઠણ છે; ને તે સર્વ કરતાં પણ મૂર્તિમાં અતિ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિએ કરીને સ્નેહ કરવો ને અક્ષરના સુખમાં ન લેવાય, મૂર્તિએ કરીને ગુલતાન રહે એવા મુક્ત થવું સર્વથી અતિશે કઠણ છે. તેને સાધનમાત્રનો અંત આવ્યો ને તે ભક્તને મૂર્તિનું કેવું સુખ આવે તો જેવું ભગવાનને પોતાનું સુખ આવે છે.

                                   -સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી.

       ”માટે પોતાને શ્રી પુરુષોત્તમરૂપ (પ્ર.પ્ર.-૫૧) માનવું અથવા શ્રીપુરુષોત્તમના મુક્તરૂપ (જે.-૧) અથવા તેજરૂપ (મ.પ્ર. ૩૦-૫૦) માનવું. જેમ ચંદ્ર વડે ચંદ્રનું દર્શન થાય અને સૂર્ય વડે સૂર્યનું દર્શન થાય, પણ ચંદ્ર વડે સૂર્ય જોવાય નહિ; તેમ શ્રી પુરુષોત્તમ  વડે જ શ્રી પુરુષોત્તમનું દર્શન થાય, પણ મૂળઅક્ષર-રૂપ થવાથી શ્રીપુરુષોત્તમ પમાય નહિ; માટે પોતાને પુરુષોત્તમરૂપ માનવું.”

                                         -શ્રી અબજી બાપાશ્રી.

     ઉપાસક-ઉપાસ્યરૂપ થઈ ઉપાસ્ય (મૂર્તિ)નું સુખ ભોગવે, એ ઉપાસનાની અતિ ઉત્તમ દશા છે. ઉપાસક ને ઉપાસ્ય વચ્ચે કોઈ આવરણ અંતરાય કરી શકે નહિ અને સહેજે સાક્ષાત્ પ્રાપ્તિ થાય એ હેતુથી વિવર્તવાદાનુસાર નહિ, કિંતુ પરિણામવાદાનુ-સાર જ્ઞાનપ્રલય વડે સર્વ ત@વોનો એકબીજામાં અંતર્ગત ભાવ કરી આપણા અનુભવસિદ્ધ મહર્ષિઓએ ત્રણ દેહ ને ત્રણ અવસ્થા તેથી વિલક્ષણ એવો જે આત્મા તેની સર્વત્રપૂર્ણ સચ્ચિદાનંદ બ્રહ્મ મૂર્તિનું તેજ તે સાથે અથવા મુક્ત સાથે અથવા સ્વયં શ્રીજી સાથે એકતા કરીને ચિંતવન-મનન કરવાનું કહ્યું છે.

‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’, ‘ मद्‌भावमागताः’, ‘परमंसाम्यमुपैति’, ‘देवो भूत्वा देवं यजेत्‌’, ‘अहं तदेव तदेवाहम्‌’, ‘सर्वंखल्विदंब्रह्म तजजलात्रिति शान्त उपासीत’, ‘अविभागेन दष्टवात्‌’, ‘भोग मात्र साम्य लिंगा च’, ‘जगद्वयापार वर्जम्‌’ વત્

દરેક ઉપાસક સ્વયં શ્રીજી સાથે પોતાનું ઐક્ય સાધી શકે છે એટલે વ્યષ્ટિ પરત્વે દરેક મુક્તને એક શ્રીજી સિવાય અન્ય પરાન્વય નથી. પર્યાય શબ્દોમાં, મહારાજ ને મુક્ત વચ્ચે અન્ય કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ નથી. શ્રીજી અપેક્ષાએ સૌ મુક્ત ન્યૂન છે, કિંતુ પરસ્પર સૌ સરખા છે. જેવા અનાદિ, તેવો જ આજ ગયેલો કે હવે પછી આવનારો. માટે બાપાશ્રી કહે છે કે, ”ત્યાં ગયા પછી (મોક્ષદશામાં) જે સ્થળમાં સાધન કર્યું હોય તે સ્થાન કે એક શ્રીજી સિવાય આ અમુક વ્યક્તિ-મારી ગુરુ છે, એવું રહેતું નથી.”

માટે  મૂર્તિના તેજરૂપ,મુક્ત કે પુરુષોત્તમરૂપ માનવું એ ભાવના-વિચાર-પ્રકર્ષ દ્વારા શ્રીજીપ્રાપ્તિ -શ્રીજી સાક્ષાત્કાર- કરવો એ અલબત્ત કઠણ છે, પરંતુ સિદ્ધાંત નથી એમ નથી. માટે સ્વસાનુકૂળ એકાદ માર્ગે પ્રયાણ કરી સાક્ષાત્ શ્રીજીપ્રાપ્તિ સાધ્યા પહેલાં, ઈતર માર્ગ, સાધન કે વિચારશ્રેણીની ઉપેક્ષા-ઘૃણા કે નિષેધ કરી, સત્સંગસમાજમાં હાસ્યાસ્પદ બનવાનું સાહસ કોણ ખેડે?

       વસ્તુસ્થિતિ આવી છતાં, વિશિષ્ટાદ્વેiત અને કેવલાદ્વેiતના સિદ્ધાંતોના તુલનાત્મક અભ્યાસશૂન્ય કેટલાક શંકા કરે છે કે, ”એમાં તો મહારાજ ને મુક્ત અભેદ-એક થઈ જાય.” સદ્. નિત્યાનંદ સ્વામીને કોઈકે પૂછ્યું જે, ”આમાં (અમુક અન્ય પ્રસંગમાં) બાધ ન આવે?” ત્યારે બોલ્યા જે, ”બાધ-બાધકમાં જેટલું તમે સમજો તેટલુંય શુકમુનિ નહિ સમજતા હોય?” ઓછું વિચારવા જેવુ નથી. માટે આ શંકા એ સ્વતઃસિદ્ધ અનાદિમુક્ત સ્થિતિજન્ય જ્ઞાનશૂન્ય સાધારણ સાધકનું ચિહ્ન છે. જુઓ, બાપાશ્રી કહે છે કે, ”મહારાજની મૂર્તિમાં અનાદિમુક્ત રહે છે તે એક થઈ જતા નથી; જુદા રહે છે ને દાસપણે રહે છે. જેની દૃષ્ટિ એટલે પહોંચી ન હોય તેને એમ જણાય જે ભગવાન થઈ જવાય, પણ ભગવાન શી રીતે થઈ જવાય? કેમ જે ધણી પાસેથી સુખ લે છે તે ધણીને કેમ ભૂલી જવાય? માટે સ્વામી- સેવકપણું તો રહે જ.” ઉપાસક ઉપાસ્ય સાથે જેમ જેમ આત્મબુદ્ધિ-આપોપું કરતો જાય, તેમ તેમ શ્રીજીનો મહિમા, સુખ ને સામર્થી ને પ્રકાશ બીજા કરતાં અતિશય અપાર જણાય છે. માટે તેમને બીજા સૌ કરતાં વધારે સ્વામી-સેવકભાવ રહે છે, એ સ્વાભાવિક છે. માટે અનાદિ મુક્તો બીજા સૌ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. આનું નામ ઉપાસનવિધિ કે ઉપાસકશુદ્ધિ.

          વળી અધિકારી ભેદ પરત્વે આ માર્ગ સરળ ને સુગમ પણ છે:- ”ઈન્દ્રિયો-અંતઃકરણ વશ કરવાં એ તો પૃથ્વીમાં ઘોડા ફેરવવા જેવું છે ને પોતાને બ્રહ્મરૂપ માનવું એ તો ફળિયામાં ઘોડા ફેરવવા જેવું છે. વળી ચોસઠ લક્ષણ સાધુનાં કહ્યાં તે શીખવાં એ પૃથ્વી ઘોડા ફેરવવા જેવું કઠણ છે ને ચોસઠ લક્ષણવાળા સાધુમાં જોડાવું (મુક્ત સાથે આત્મબુદ્ધિ-આપોપું કરવું) એ ફળિયામાં ઘોડા ફેરવવા જેવું સુગમ છે.”

સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી

       એક વખતે આપણા આપ્તતમ પ.પૂ. ઈશ્વરચરણદાસજી સ્વામીને એક સત્સંગીએ પૂછ્યું જે, ”મૂર્તિમાં શી……… રીતે રહેવાય?” ત્યારે બોલ્યા જે, ”તમે દેહમાં શી રીતે રહો છો? રોટલા ખાવા હોય તો અહીંથી ચાલીને ભંડારમાં જઈએ ત્યારે…….. ને, મૂર્તિમાં રહેવું ને મૂર્તિનું સુખ ભોગવવું એ તો સૂતાં સૂતાંય થાય!” કેવો સુંદર પ્રશ્નનો સુંદર ખુલાસો! માટે જે મૂર્તિમાં રહે તેને બહાર રહેવું ને જે બહાર રહે તેને મૂર્તિમાં રહેવું કઠણ જણાય છે.

       આવી રીતે બ્રહ્મજ્ઞાન-વિચારાત્મક પદ્ધતિદ્વારા ‘प्राप्तंप्राप्तव्यम्‌’ વત્ ધ્યેયસિદ્ધિનો ઉલ્લેખ આપણી શ્રુતિ-સ્મૃતિઓમાં અનેક સ્થળે જોવામાં આવે છે. છતાં જેની ગ્રહણશક્તિ આ સ્થિતિ પકડી શકે નહિ તેના માટે બાદશાહી-ધોરી રસ્તો એ છે કે આપણા શ્રુતિ-સ્મૃતિકારોએ બતાવેલી ઉપાસનપદ્ધતિના સર્વ માર્ગ સત્ય છે, પણ જેને જે માર્ગે સહેજે ને તત્કાળ શ્રીજીપ્રાપ્તિ-શ્રીજીસાક્ષાત્કાર થઈ શકે તે માર્ગ, તે પદ્ધતિ, તે રીતિ તેણે મુખ્યપણે ગ્રહણ કરવી એટલે બસ.

(૨) ભક્તિ

‘माहात्म्यज्ञान युग्भूरि स्नेहो भक्ति चमाधवे’ (ભગવાનમાં માહાત્મ્ય જ્ઞાનેયુક્ત જે અત્યંત સ્નેહ તે ભક્તિ જાણવી).    ‘ सा परानुरक्तिरीष्वरे’  તે ભક્તિ સાધન અને સાધ્ય એમ બે પ્રકારની છે. સાધનભક્તિ શ્રવણાદિ નવ પ્રકારની કહી છે અને ૯×૯=૮૧ અને ૮૨મી સાધ્ય-પ્રેમલક્ષણા નામે કહી છે.

સ્વયંશ્રીજી એક પત્રમાં લખે છે કે, ”એવી રીતે ભક્તિ તથા વિચારને આલંબને કરીને દેહને માંહી અવકાશ પ્રત્યે સ્વાધીનપણે પ્રવેશ કરે ત્યારે જીવના સ્વરૂપને, પુરુષોત્તમનું સ્વરૂપ જેવું પ્રત્યક્ષ છે તેને તથા બ્રહ્મમહોલાદિક ધામને દેખે ને સંશય નિવૃત્તિ પામે.”

       વળી માનકુવાથી શ્રીજી રાજબાઈ આદિ સમસ્ત બાઈ-ભાઈ પ્રતિ લખે છે કે, ”પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ મૂર્તિ નખશિખપર્યંત ચિંતવન કરવી. પોતાની આંખમાં ભગવાનની આંખ, કાનમાં કાન, પગમાં પગ એવી રીતે સર્વત્ર અંગ જોવાં; પોતાને વિષે પોતાનું સ્વરૂપ તે (મૂર્તિ) જ માનવું; તેથી (મૂર્તિથી) પોતે જુદા ન માનવુ; તેમની આંખ વડે તેમને જોવા; હીરે હીરો વેંધવો; એક પ્રભુ જ છે; હું નથી; એવી રીતે વૃત્તિ ભજનમાંથી નીકસવા દેવી નહિ તેનું નામ ભક્તિ.

       આ બન્ને માર્ગમાં એકસરખો એક સાધારણ (Common) સૂર એક જ છે: અંતર્જ્ઞાન કે અંતર્દૃષ્ટિ. માટે શ્રીજી લખે છે કે, ”વેદાંતશાસ્ત્ર (બ્રહ્મજ્ઞાન) કે ભક્તિશાસ્ત્ર (ભક્તિ)ને કહેવે-સાંભળવે સુખ કે શાંતિ નથી.” આગળ ચાલતાં શ્રીજી આપણને શીખવવા માટે અખતરો-પ્રયોગ કરી અજમાવવા માટે, આગ્રહપૂર્વક કહે છે કે, ”અમે પણ એવી જ રીતે શાંતિને દીઠી છે. એ વચન જે અમારા હો તે સાચું માનજો.હવે આ અંતર્જ્ઞાન કે અંતર્દૃષ્ટિ સંબંધે આપણા શ્રુતિસ્મૃતિકારોના વિચાર જોઈએ:-

       મૂર્તિ સામું જોઈ રહેવું એ અંતર્દૃષ્ટિ છે. અંતર્દૃષ્ટિએ કરીને જે ભગવાનના ભક્તને વર્તવું તે જ્ઞાનયજ્ઞ છે અને એમ ને એમ કરતાં કરતાં પોતાનું સ્વરૂપ જે બ્રહ્મ તેને વિષે પરબ્રહ્મ ભગવાન સાક્ષાત્કાર દેખાય એ જ તેનું ફળ છે.”

                                   –ભગવાન સ્વામિનારાયણ

       ”સ્વામિનારાયણ સ્વામિનારાયણ ભજન કરવું તે કંઠમાં કરવું, હૃદયમાં કરવું ને જીવમાં કરવું, જ્યાં થાય ત્યાં કરવું; તે જોતે જોતે ભગવાન સામું જોઈ રહેવું.

       (સદ્. સર્વનિવાસાનંદ સ્વામીને ઉદ્દેશીને) મૂર્તિ સામું જોઈ રહો.

                                   સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી.

 

       ”આત્મામાં પરમાત્માને અખંડ જોઈ રહે ત્યારે કાંઈ કરવું ન રહ્યું.” ”મહિમા સમજે ત્યારે શ્રીજી સામું જોઈ રહેવાય.

                                   -સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી.

       ”માટે મહારાજની મૂર્તિને જોવા મંડ્યા રહેવું. તો મહારાજ જાણે જે આ બિચારો મંડ્યો છે તો મહારાજ ઝળેળાટ દર્શન આપે.” પ્રત્યક્ષ ભગવાનની મૂર્તિ સામું જોઈ રહેવું, મેખોન્મેખ આંખોમાંથી પાણીની ધારા ચાલે ત્યાં સુધી જોવું. એમ ખરેખરું અંતર્દૃષ્ટિથી જોઈ રહેવું.” ”ધ્યાન કરતાં એકેકું અંગ દેખાય એ નેત્રની વૃત્તિએ જોવાય છે એમ જાણવું. અને જ્યારે સમગ્ર મૂર્તિ દેખાય ત્યારે જીવની વૃત્તિએ જોવાય છે એમ જાણવું. અને જ્યારે મૂર્તિમાં સંલગ્ન થવાય ત્યારે વૃત્તિ ન જાણવી; જીવસત્તાએ જોવાય છે એમ જાણવું.”

                                  -શ્રી અબજી બાપાશ્રી

તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા કરતાં નિયમવાળાને, કેટલીક વખતે, વિશેષ વિષય જીતાય છે તેમ બ્રહ્મજ્ઞાન કરતાં આ માર્ગ વધારે સરળ, સુગમ, સર્વગ્રાહ્ય ને સમન્વયાત્મક હોઈ સૌ કોઈ સહેજે સ્વીકારી શકે એમ છે. વળી, મુમુક્ષુને ઉચ્ચતર પાત્ર થવા માટે બ્રહ્મજ્ઞાન પૂર્વે અને ઉચ્ચતમ પાત્ર થવા માટે અથવા શ્રીજી પ્રસન્નતાર્થે અથવા લોકસંગ્રહાર્થે બ્રહ્મજ્ઞાન પશ્ચાત્ પણ ભક્તિમાર્ગની આજીવન આવશ્યકતા છે જ, એ તેની ખાસ વિશિષ્ટતા છે. માટે

भक्तया मामभिजानाति याबान्य चास्मि तत्त्वतः ।

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्‌ ॥

भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवं विद्योऽर्जुन ।

ज्ञातु दृष्टुं च तत्त्वेन प्रेवेष्टुं च परन्तप ॥

‘नेडर्कम्यममप्यच्युत भाव वर्जित’, ‘परिनिष्ठितोऽपिनैर्गुण्ये’, ‘आत्माराम च मुनयः’

‘Love thy Lord & love thy neighbour as thyself.

       જુઓ, લો.-૭માં     જ્ઞાનની શ્રેષ્ઠતા કહી અને મ.-૧૦માં જ્ઞાન કરતાં ભક્તિને વિશેષ કહી છે, પરંતુ તે બન્નેની એકસરખી ગૌરવતા છે એવું શુદ્ધ સમન્વયાત્મક સમર્થન રહસ્યાર્થમાં બાપાશ્રીએ સ્પષ્ટ કરી આપ્યું છે. બ્રહ્મજ્ઞાન અને ભક્તિ તેમનાં સામાન્ય સ્વરૂપમાં ભિન્ન ભિન્ન ભાસે છે, પરંતુ બન્નેની પરાકાષ્ઠા જ્યાં છે ત્યાં તે પર્યાય બની જાય છે. જેમ પ્રાણને નિરોધે ચિત્તનો ને ચિત્તને નિરોધે પ્રાણનો નિરોધ થાય છે, તેમ એકાદ સાધનના સંપૂર્ણ અનુષ્ઠાનમાં બીજાની સ્વાભાવિક સિદ્ધત્તા થઈ જાય છે.

       આવી રીતે પ્રત્યેક અથવા તદંગભૂત અનેક માર્ગ આપણી શ્રુતિ-સ્મૃતિ સિદ્ધ છે. માટે ઉપાસનપદ્ધતિના એકાદ માર્ગને માનવો ને બીજાનો નિષેધ કરવો એ આપણી સ્વયં શ્રુતિ-સ્મૃતિનો નિષેધ કરવા બરાબર છે. જેવી રીતે હઠયોગ, રાજયોગ, મંત્રયોગ, લયયોગ વગેરેનાં સ્વરૂપ જુદાં જુદાં છે, પરંતુ પ્રયોજન ને ફળ એક જ છે; તેવી રીતે આપણા ઉપરોક્ત સર્વ માર્ગ, સાધન, પદ્ધતિ કે વિચારશ્રેણીનાં સ્વરૂપ જુદાં જુદાં છે, પરંતુ પ્રયોજન ને ફળ એક જ છે.

       હવે પ્રત્યેક મુમુક્ષુ વ્યક્તિગત પોતે પોતાને પૂછે કે:- ગોપીઓની પેઠે સર્વ સ્ત્રીઓ પોતાના પતિને વિષે પ્રીતિ કરે છે છતાં પ્રાપ્તિમાં ફરક કેમ પડે છે? માયાથી પરમ ધામમાં ગતિ થઈ તે પ્રતાપ લાકડાના રથ ને ઘોડાનો કે તેના હાંકનારનો? તેમ બ્રહ્મજ્ઞાન ને ભક્તિ સર્વકાળે સર્વ સંપ્રદાયોમાં માન્ય છે એટલે જે બીજે છે તે સત્સંગમાં છે, પરંતુ એક વસ્તુ (શ્રીજી સ્વયં) જે સત્સંગમાં છે તે બીજે છે? તો તેનો જવાબ શું મળશે?

       આવી રીતે આપણા સત્સંગરૂપી વર્તુળ (Circle)નું મધ્યબિંદુ (Central point) એક ને માત્ર એક શ્રીજી જ છે. અને બાપાશ્રી જેવા સર્વ અનાદિમુક્તો, ધામ કે તીર્થરૂપ સઘળા સ’Tગુરુઓ અને તેમની વાતો એ સર્વ છે સહાયક શક્તિઓ (Subjective faculties), ઉપકરણ, સાધન કે શ્રીજીરૂપ મધ્યબિંદુની ત્રિજ્યાઓ (Radii).

       જેવી રીતે શ્રીજીએ વેદાદિ આઠ સત્તTશાસ્ત્રોનું સમર્થન કરી ‘एतेषु यानि वाक्यानि’ તથા ‘स श्रीकृष्ण…नः’ એ બે શ્લોકમાં શાસ્ત્ર સમજવાનો વિવેક બતાવ્યો છે, તેવી રીતે આપણા સ’Tગુરુઓએ શ્રીજી સિદ્ધાંતોનુ જ સમર્થન અને શુદ્ધ સમન્વય સિવાય બીજું કશુંય કર્યું નથી.

       હવે અહીં કદાચ કોઈ પૂછે કે આવા સુંદર સમન્વયાત્મક પદ્ધતિ પ્રતિષ્ઠિત સર્વોપરી સત્સંગમાં મતભેદ જણાય છે કેમ?

       ખરેખર! આ પ્રશ્નનો કોઈ એકાદ ખાસ અર્થ કરવો એ તેના એકાદ અવયવને સ્પર્શ કરવા બરાબર છે; તેમ જ પાત્રની ગ્રહણશક્તિ ભેદે એકાદ પાત્રને જ અનુકૂળ થઈ શકે. માટે નાનાર્થ કરવા શુદ્ધ પ્રયત્ન કરેલ છે. મુમુક્ષુ તેનું સમર્થન કરી વ્યષ્ટિ-સમષ્ટિ સત્સંગાનુકૂલ સમાધાન સાધી શકે છે.

       શાસ્ત્રમાં કેટલાક શબ્દ સાધનદશા/સિદ્ધદશા, અવરભાવ/પરભાવ, વસ્તુભેદ/દૃષ્ટિભેદ, અર્ધસત્ય કે ઔપચારિક સત્ય, પ્રારબ્ધ/ પુરુષાર્થ, ક્રિયાસાધ્ય/કૃપાસાધ્યના જોવામાં આવે છે. એ સર્વનો વિષયવિભાગ કરી, પાત્ર ને પ્રસંગ પરત્વે ઘટાડવા સમન્વય કરવો જોઈએ.

       वादे वादे जायते तत्त्वबोधः | वेदवाद रतो न स्यात

     પ્રથમ ઉક્તિ ‘સો શાણે એક મત’ समान शीले व्यसने सुसख्यम्‌ વત્ એકાંતિક પાત્ર પરત્વે સાર્થક નીવડે છે. શુદ્ધ એકાંતિક જ્ઞાનાત્મક ચર્ચા-મનન-આપ-લે મૌન (નિદિધ્યાસ)માં જ પરિણિત થાય છે. માટે બીજી ઉક્તિ ‘वेदवादरतो न स्यात’, ‘अंधवजजऽवत्‌ मूकवच्च महीं चरेत’, ‘न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह’, ‘ज्ञान च मयि सन्यासेत्‌’, उत्तमा सहजावृत्ति मध्यमा ध्यान धारणा ॥ शास्त्र चिंतनाधमाः प्रोक्ता तीर्थयात्रा धमाऽधमाः ॥

 

ઈત્યાદિ સૂક્ષ્મ દષ્ટાત્મક વચનોવત્ શુદ્ધ એકાંતિક જ્ઞાનીને વિજ્ઞાનની ઉચ્ચતર ભૂમિકામાં દોરનાર આતિવાહિક છે. આ વચનો વિદ્વાનને સાધુતા ને સાધુને મુક્તદશાની દિશા બતાવી રહ્યા છે. આ દૃષ્ટિ જે મુમુક્ષુ કેળવે તે સ્વાત્મોન્નતિ મૂલક હેય પ્રતિનીક ગુણો સંપાદન કરી અખિલ સત્સંગ સમાજોન્નતિ સહેજે સાધી શકે છે. આવા આદર્શશીલ એકાંતિકને મતભેદ કે વિરોધ કોણ જાણે કઈ જાતનું પશુ કે પક્ષી હશે? વિજ્ઞાનભૂમિ-અનુભવપ્રદેશમાં પુસ્તકિયા જ્ઞાન સિંધુબિંદુવત્ ભાસે છે. જે સિંધુમાં વિહાર કરે તે બિંદુમાં બૂડવા બાથોડિયાં કેમ ભરે? અર્થાત્ શુષ્ક વાદવિવાદ કરી સમય ને શક્તિ કેમ વેડફે? માટે બાપાશ્રી કહે છે કે એ માર્ગે ચાલવું નહિ.

       એક વખતે આપણા પ્રાતઃસ્મરણીય અનાદિ મુક્તરાજ સદ્. બ્ર. નિર્ગુણાનંદજી સ્વામી, જેઓ એક સિદ્ધ યોગીરાજ, અંતર્યામી, ત્રિકાળદર્શી, સર્વજ્ઞ ને મૂર્તિના સુખભોક્તા હતા એવું અનુભવનાર સત્સંગીઓ આજે પણ છે, તેમના ઉપર ગુજરાતથી કોઈકે કાગળમાં ‘અનાદિ મુક્તરાજ’ લખ્યા હતા એટલામાં તો ભુજના કોઈક ઊંચા-નીચા થઈ ગયા ને બાપાશ્રી પાસે તે કાગળ લઈ આવ્યા!! બાપાશ્રીએ તરત જ સંભળાવી દીધું કે, જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ ને અક્ષરાદિ સર્વેને અનાદિ કહેવાય; ને જે છે તેને ન કહેવાય?”

       સંવત ૧૯૦૬માં અમદાવાદના સભામંડપમાં આપણા પ.પૂ. સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીની પ્રગટ (સર્વોપરી) ઉપાસનાની વાતો કરી એ પ્રસંગનો સુંદર ચિતાર આ પુસ્તકમાં છે તે જાણવા જોગ છે. વળી, સ્વામીશ્રી તો કોઈને નામ ધર્માદાનો ઉપદેશ કરતા નથી એવું કોઈકે આચાર્યશ્રીને ભરવ્યું ત્યારે સ્વામીશ્રી બોલ્યા જે, ”હું જેના જીવનમાં સ્વામિનારાયણ ઘાલું છું તે બીજે ક્યાં ને કોને ધર્માદો આપશે?” વળી સ્વામીશ્રી પશુને જાતે દાણા નીરતા તે જોઈ કોઈકે કહ્યું, ”લોભ તો જુઓ!” આવા ક્ષુદ્ર ને સંકીર્ણ વિચારોના ગુલામ, મતભેદ ને વિરોધના ભોગ થઈ પડે એ સ્વાભાવિક છે.

       એક વખતે સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના એક પરમજ્ઞાની, પવિત્ર ને ચારિ*યશીલ સત્સંગીએ વાદવિવાદ ખાતર નહિ, પરંતુ શુદ્ધ જિજ્ઞાસાપૂર્વક પૂછ્યું જે, ”બાપાશ્રીએ ચાલોચાલ, એકાંતિક, પરમ એકાંતિક ને અનાદિ એવા નંબર (ભેદ) ક્યાંથી પાડ્યા?”

આ ઉપરથી તરત જ તેમને સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની વાતોમાં ‘સાધારણ ને એકાંતિક’ એમ બે પ્રકારની સ્મૃતિ કરાવી! આ બે પ્રકારને બાપાશ્રી ‘ચાલોચાલ ને એકાંતિક’ નામે કહે છે. અને (સ્વયં શ્રીજી) લો.-૬માં ”સત્સંગ થયા પછી એકાંતિકપણું એમાં આવે એ અતિશે દુર્લભ છે!” આમાં એકાંતિક ને ચાલોચાલ અથવા સાધારણ એમ બે ભેદ સ્પષ્ટ છે. સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામીની વાતોમાં જીવનમુક્ત, વિદેહમુક્ત ને કૈવલ્યમુક્ત એમ ત્રણ પ્રકાર કહ્યા છે. આને બાપાશ્રી અનુક્રમે એકાંતિક, પરમ એકાંતિક અને અનાદિ કહે છે. અનાદિમુક્તનું લક્ષણ સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી આ પ્રકારે કહે છે જે, ”પૃથ્વી જળમાં રહી છે ને બહાર દેખાય છે તેમ કૈવલ્યમુક્ત તો સદા મૂર્તિમાં છે. નદીઓ સમુદ્રમાં લીન થાય છે ને મધમાં અનેક વનસ્પતિના રસ લીન થાય છે તેવી રીતે અનાદિમુક્ત (મોક્ષદશામાં) મૂર્તિમાં લીન થાય છે. સદ્. બ્રહ્માનંદ સ્વામી પયસાકરવત્ લીનતા બતાવે છે. ”રસબસ હોઈ રહી રસિયા સંગ, જ્યું મીસરી પયમાંહિ ભળી!”

આ સાંભળી તે બોલ્યા કે, ”બાપાશ્રી, સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી ને સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની વાતો તો ‘ચાવલ ને ચોખા’ પેઠે એક જ છે. જ્યારે એક સાંખ્યપ્રધાન છે તો બીજી યોગપ્રધાન છે. सांख्ययोगौ प्रथग्बालाः प्रवदन्ति पण्डिताः” માટે સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી ને સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના જ્ઞાનમાં જુદાપણું જે સમજે છે તે પંડિત નથી; બાળક છે! શ્રીજી તો ડિમડિમ્ વગાડી નિત્ય કહે છે કે, ”મહારાજને ને મોટાને નિષ્કામી, નિર્લોભી, દિવ્ય જેવા જાણીશું તેવા આપણે પણ થઈશું.”

બાપાશ્રીને દિવ્ય નહિ જાણનાર સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને પણ કથનમાત્ર જ દિવ્ય જાણે છે. (Vice Versa). માટે સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના ખરા શિષ્ય થવા માટે આપણે બાપાશ્રીના ખરા શિષ્ય થવું જ જોઈએ! (Vice Versa). માટે મુમુક્ષુ પોતે જ સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કે પર્વતભાઈ જેવો? જ ન થાય ત્યાં સુધી પોતાની માયિકબુદ્ધિ વડે તેમના દિવ્ય જ્ઞાનનું માપ કાઢે એ ભૂલ છે!

વળી એક સત્સંગીએ પૂછ્યું જે, ”અક્ષરધામ એટલે શું? ક્યાં છે? કોને કહેવાય? ને જાણવાથી કેટલો સમાસ છે? કેમ જે સત્સંગમાં એક બાજુ એક વર્ગ એક ને માત્ર એક સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને જ ‘અક્ષરધામ’ માને છે; જ્યારે બીજો વર્ગ એક ને માત્ર એક સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામીને જ અક્ષરધામ માને છે એ મોટો મતભેદ છે. (૧) અને કેટલાક ‘રાધાકૃષ્ણ’ ‘સીતારામ’ વત્ ‘અક્ષરપુરુષોત્તમ’ = ‘સ્વામી+નારાયણ’ની યુગલ સ્વરૂપની ઉપાસનાને વધુ મહત્વ આપે છે તે કેમ સમજવું?” (૨)

સત્સંગમાં કેટલાક સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને જ શ્રીજીને રહેવાનું ‘અક્ષરધામ’ માને છે. અલબત્ત, જ્યાં સુધી તેઓ પ.પૂ. સ્વામીશ્રીને અક્ષરધામ માને છે ત્યાં સુધી તે શ્રીજીસિદ્ધાંતથી અળગું નથી; કેમ જે સ્વયં શ્રીજી જ્યારે ગારમાટીના ઘર ને જે જે જગાએ પોતે હર્યાફર્યા તે તે તીર્થરૂપ સ્થાનકોને, શ્રીજીની મૂર્તિના તેજને, તેમજ ઉપાસકોના વ્યક્તિગત આત્મા પરત્વે સર્વને ‘અક્ષરધામ’ માનવાનું કહે છે તો પછી આપણા સદ્. સ્વામીશ્રીને ‘અક્ષરધામ’ નહિ માનવામાં શું હાંસલ?

પરંતુ જ્યારે આપણે સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને જ અક્ષરધામ માની, ઈતર શ્રીજી આશ્રિત સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામીને અક્ષરધામ તરીકે સ્વીકારવાનો ઈન્કાર કરીએ ત્યારે આપણે શ્રીજી સ્થાપિત સર્વોપરી સત્સંગમાં સાંપ્રદાયિકતા, સંકીર્ણતા ને વાદવિવાદને આમંત્રણ આપીએ છીએ; કેમ કે શ્રીજી આશ્રિત કોઈ પણ એકાદ વ્યક્તિવિશેષને ‘અક્ષરધામ’ માની લેવાને આપણી પાસે આપણી પવિત્ર શ્રુતિ વચનામૃતનો એકેય આધાર નથી!

માટે બાપાશ્રી કહે છે કે એ સર્વને અક્ષરધામ માનવામાં જરાય વાંધો નથી, પરંતુ धाम्ना स्वेन વત્ એક મૂર્તિને જ અક્ષરધામ માનવું એ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. યદ્યપિ આપણા શ્રુતિ-સ્મૃતિકારોએ પૃથ્વીથી પરમેશ્વર પર્યંત સર્વ ત@વોનું નિરૂપણ કર્યું છે, પરંતુ તેમનું કેન્દ્રસ્થાન એક મૂર્તિ (સ્વામિનારાયણ) સિવાય અન્ય કોઈપણ ત@વ નથી. માટે બાપાશ્રી કહે છે કે, ”અક્ષરધામ તે શું? એક મહારાજની મૂર્તિ રાખવી.”

”મૂર્તિમાં વૃત્તિ રાખવાથી મૂર્તિ, મુક્ત ને ધામ દેખાય છે” એવાં અનેક વચનો છે; કિંતુ  અક્ષરધામમાં વૃત્તિ રાખવાથી મૂર્તિ, મુક્ત ને ધામ દેખાય એવું એકેય વચન નથી. માટે આપણા શ્રુતિ-સ્મૃતિકારો એક મૂર્તિ સિવાય મૂર્તિના તેજરૂપ અક્ષરધામ, જડ કે ચૈતન્ય પ્રકૃતિ, ક્ષર કે અક્ષર, બદ્ધજીવ કે મુક્તજીવ સંબંધી સર્વ સંકલ્પ માત્રનો સંન્યાસ કરવા સૂચના કરી રહ્યા છે. મુમુક્ષુ પોતે પોતાને પૂછી જુએ કે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે કે અક્ષરધામના ભગવાન છે? મૂર્તિ એ અક્ષરધામની મિલકત છે કે અક્ષરધામ મૂર્તિની મિલકત છે? જ્યારે મુમુક્ષુરૂપી કન્યા પુરુષોત્તમને પરણશે ત્યારે પોતાના પતિની સ્થાવર-જંગમ મિલકત આપોઆપ દેખશે! एकेन विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं भवति માટે જે મૂર્તિમાં રસબસ રહે તેને તો એક મૂર્તિ સિવાય અન્ય અક્ષરધામની અપેક્ષા કે ઉપેક્ષા રહેતી નથી. માટે અનાદિમુક્તને મતે તો એક શ્રીજી જ પરમધામ છે. परब्रह्मं परंधाम पवित्रं परमं भवा

     ‘स्वामिनारायणौ’ ‘स्वामिनारायणाभ्याम्‌’ એમ દ્વિવચનનો પ્રયોગ આપણાં શાસ્ત્રોમાં જણાતો નથી; ઊલટું એકવચનનો પ્રયોગ તો સ્થળે સ્થળે જોવામાં આવે છે:-

       जयति श्रीहरिः स्वामी श्रीमद् दुर्गपुरे प्रभुः ।

                                હરિવાક્ય સુધાસિંધુ

हरिकृष्ण घनश्यामो नीलकण्ठ च स्मृतः ।

स्वामी च सहजानंदः स्वामिनारायणस्तथा ॥

-સત્સંગીજીવન

            मुक्तानंद मुनिर्नमामि तमहं श्रीस्वामिनारायणम्‌              

                                 -વ્યાસસૂત્ર

त्वं साक्षात्‌ पुरुषोत्तमोऽसि परमं ब्रह्माक्षरात्मक्षरः

श्रीकृष्णो हरिकृष्ण आदि पुरुषो धर्मात्मज ! श्री हरे !

हे नारायण !  वासुदेव ! परमानंद ! प्रभो ! सत्पते !

मायाधीश ! बृहत्पुरस्थनृतनो ! श्रीस्वामिनारायण !

                                   શ્રી હરિદિગ્વિજય

       પ્રસ્થાનત્રયીમાં: ‘जन्माद्यस्ययतः’,’एकमेवाद्वितीयम्’, ‘यमेवैष वृणुते’, ‘तस्मिन्‌ दृष्टे परावरे’, ‘पिताऽसि’, ‘मामेकं शरणं’ ઈત્યાદિ.            

          આવી રીતે પરોક્ષ કે પ્રત્યક્ષ સર્વ શાસ્ત્રો જોતાં યુગલ સ્વરૂપની ઉપાસના કરતાં એક સ્વરૂપ श्री स्वामिनारायण ની ઉપાસનાને વધુ મહ@વ અપાયેલું જોવામાં આવે છે.

             શ્રીજી સાથે સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી કે સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી વગેરે હરકોઈ મુક્તનું ધ્યાન-ઉપાસના કરવી એ અલબત્ત શાસ્ત્ર વિરુદ્ધ નથી, કેમ જે ચાર પ્રકાર પૈકી સપાર્ષદ ધ્યાન પ્રમાણભૂત છે; પરંતુ એક સ્વરૂપની ઉપાસનાની અપેક્ષાએ આ ધ્યાન, આ ઉપાસના ગૌણ છે.

સિંહણનું દૂધ સુવર્ણના પાત્રમાં રહી શકે છે, માટે માટીના ઢેફા જેવા પાત્ર રહેવું જોઈએ નહિ. એક વખત બાપાશ્રી પાસે એક હરિભક્ત વૃષપુર ગયા, દર્શન કર્યાં ને રાજી થયા. પછી કેટલાક સમય બાદ ‘અક્ષર બ્રહ્મધામ’ સંબંધી એક વિદ્વાનના વિચારો જુદા સાંભળી નારાજ બની ગયા ને સત્સંગની દિશ પણ ભૂલી ગયા! અમારા એક વખતના પ્રતિપક્ષી વિદ્વાન મિત્ર કહે છે કે, ”રહસ્ય પ્રદીપિકા ટીકાકાર તો અનાદિમુક્ત છે, પરંતુ તેના સંગ્રહકર્તા પણ અનાદિમુક્ત જ છે; હોવા જ જોઈએ.”

રહસ્ય પ્રદીપિકા ટીકામાંથી ઘણા ઘણાને ઘણું ઘણું જાણવું હોય તો મળી શકે તેમ છે. બાકી Faultfinders shall find faults even in paradise. મહાશય લેંગવીન લખે છે કે, ”જે બીજા કરતાં સુંદર કાર્ય કરી બતાવી શકતો નથી તે મૂર્ખ બીજાના દોષો પકડી શકે છે.” મહાશય ગોલ્ડસ્મીથ અને કોલરિજ પરછિદ્રાન્વેષી મૂર્ખ કહી ધિક્કારે છે. મહાશય શેલી લખે છે કે, ”ગ્રંથકારો પાછળ ધૂળ ઉડાડનારાઓમાં મોટો ભાગ મૂર્ખ અને પરગુણ«uષી હોય છે.”

વિ«ત્તા સાધુતામાં પરિણમે છે ત્યારે પ્રેમ, દયા અને ચિત્તની શાંતિ આવે છે. પછી ટીકા ઉપર ટીકાવેડા કરવા ટાઈમ ક્યાં? આ સદગુણો સિવાય અલબત્ત મનુષ્ય વિદ્વાન બની શકે છે, પરંતુ સાધુ કદાપિ નહિ. માટે આવા મુમુક્ષુએ જાણવું જોઈએ કે સત્સંગને વિદ્વાનોની જરૂર છે, પરંતુ અનેકાનેક શુદ્ધ ચારિ*યશીલ સત્તTપુરુષો ઘડી શકે એવા મુક્તાત્માઓની સત્સંગને વિશેષ જરૂર છે.

વિદ્વાનોને સાધુ થવાનું છે, સાધુતા શીખવાની છે; જ્યારે મુક્તાત્મામાં તે સ્વભાવસિદ્ધ છે. વિદ્વાનને પોતાના પ્રારબ્ધાદિ કર્મનો ક્ષય કરવાનો છે, જ્યારે મુક્ત બીજા જીવોનાં કર્માદિનો સંકલ્પ માત્રે નાશ કરી પોતા જેવા જ કરે છે. ગોપાળાનંદ સ્વામી, સ્વરૂપાનંદ સ્વામી, વ્યાપકાનંદ સ્વામી, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, વશરામ સુતાર અને શ્રી અબજીબાપા વગેરેના જીવનપ્રસંગોમાં આવાં અનેક દૃષ્ટાંતો આપણે જોઈએ છીએ.

માટે બાપાશ્રી કહે છે કે, ”લાખો કરોડો જન્મનાં કર્મ તે પણ દર્શનમાત્રમાં નાશ કરી નાખે એવો મોટાનો પ્રતાપ છે.” ”જેવો પર્વતભાઈએ દેહ મૂકતી વખતે યજ્ઞ કર્યો હતો તેવો આ યજ્ઞ છે. આ વખતે જેણે જેણે વાતો સાંભળી તે સર્વને ઠેઠ મૂર્તિમાં પહોંચાડશું.” વળી, ”જો અમો ખોટું કહેતા હશું તો અમને પાપ લાગશે ને તમો વિશ્વાસ રાખશો તો જેટલું ઈચ્છશો તેટલું મળશે.” કેવો શ્રીજી સમો સદાગ્રહ! માટે જે કામ એક મુક્ત એક મિનિટમાં કરી શકે તે કામ કરોડો વિદ્વાન મળીને કરોડ વરસે પણ કરી શકે નહિ. અતિ મોટા પુરુષને આશરે રે બળે પૂર્વ જન્મનાં પાપ એવું તો આપણે રોજ ગાઈએ છીએ.

માટે મોટાની સમજણનું માયિક બુદ્ધિથી મૂઢ મુમુક્ષુ પાપ કાઢે તે પહેલાં ઉપરોક્ત વિવેકનું મનન કરી મૂર્તિને માર્ગે ચાલે તો આધુનિક માનીનતાના મતભેદોમાંથી સહેજે બચી, સહેજે શ્રીજીરૂપ થઈ સ્વાત્મોન્નતિ સાધી શકે. એ દૃષ્ટિ હરકોઈ શાસ્ત્ર કે સત્તTરુષનો સંગ કરતાં પહેલાં મુમુક્ષુ કેળવે તો તેના મારગમાં મતભેદ મળે જ નહિ.

       કેટલાક કહે છે જે, ”દેહ મૂકીને ભગવાનના ધામનાં જવાનું છે ને ત્યાં ભાગવતી તનુ-અપ્રાકૃત દેહ વડે શ્રીજીસેવામાં રહેવાનું છે. જીવ હંમેશાં અણુ હોવાથી વિભુ થઈ શકતો નથી અને દેહમાંથી ઉત્ક્રમણગતિ અનિવાર્ય-આવશ્યક છે જ; કેમ જે અક્ષરધામ એકદેશસ્થ સ્થાન છે. અને ‘અણુમાત્ર છેટું નથી’, ‘છતે દેહે ધામને પામી જ રહ્યો છે’ એવાં વચનો તો માત્ર ચિદાકાશનું અક્ષરધામ સાથે સાધર્મ્યપણું સૂચવે છે તે કેમ સમજવું?”

રામાનુજ મતાનુસાર, જીવ હંમેશાં અણુ છે તે વિભુ થઈ શક્તો જ નથી ને તેને (ધામમાં) અપ્રાકૃત-દિવ્ય દેહ મળે છે; પરંતુ શ્રીજીસિદ્ધાંત એવો છે કે (મોક્ષદશામાં) શ્રીજીઈચ્છાથી સ્વયં જીવ સાકાર સ્વરૂપે આવિર્ભૂત થાય છે (પ્ર.પ્ર.-૩૭). (વળી ત્યાં ત્રણ ભેદ અનાદિ છે તો અહીં પાંચ છે). આવી રીતે વિશિષ્ટાદ્વેiત વિરુદ્ધ નહિ, પરંતુ તે કરતાં શ્રીજીસિદ્ધાંત આગળ પડતો (Enhanced) છે. બીજાં ધામોની હદ છે, પરંતુ તે અક્ષરધામની હદ નથી. જેમ શ્રીજી એકદેશી થકા સર્વદેશી છે તેમ શ્રીજીનું ધામ સર્વત્ર છતાં સર્વથી પર-વિલક્ષણ-શ્રેષ્ઠ છે. અને જ્ઞાની-અજ્ઞાની  બન્નેને દેહમાંથી ઉત્ક્રમણગતિ છે એવું ન માનવું એ ભૂલ છે; પરંતુ વિજ્ઞાની-અનુભવીને છ્તે દેહે મૂર્તિનો સાક્ષાત્કાર થાય છે-સ્થિતિ થાય છે તેને ગતિ નથી એમ ન માનવું એ બેવડી ભૂલ છે. બહારદૃષ્ટિવાળાને અક્ષરધામ લાખો ગાઉ છેટું છે ને જવાનું બાકી છે; અંતર્દૃષ્ટિવાળાને અણુમાત્ર દૂર નથી ને તેને જવાનું બાકી નથી. માટે બાપાશ્રી કહે છે કે, ”જવું-આવવું તે સકામને મતે છે.”

       ”શ્રી નરનારાયણની ઈચ્છા હશે તો સત્સંગીની વૃદ્ધિ થશે અને જો એમને ઘટાડવો હશે તો ઘટી જશે (પ્ર.પ્ર.-૭૪), ”આપણે કોઈનો અવગુણ લેવો નહિ” આવાં વચનો ઉપરથી કેટલાક ‘પગરખાં પહેર્યાં એટલે પૃથ્વી મઢાઈ ગઈ’ એવી એકદેશી વૃત્તિને જન્મ આપે અને ‘સત્સંગ સુધારણા’ માટેનાં શ્રીજીવચનો (પ્ર.પ્ર.-૧૮) તરફ બેદરકાર રહે તો સત્સંગસમગ્રનું હિત તેમના હૈયે નથી; તેઓ ‘ધર્મપાલક’ કહેવાય, પરંતુ ‘ધર્મરક્ષક’ કદાપિ નહિ. સમય ને સંજોગાનુસાર, દરેક સત્તTપુરુષને સત્સંગોન્નતિનાં જુદાં જુદાં સાધનો જણાય છે; કેમ જે કોઈ પણ બળવાન આત્મા નિર્બળ દેહમાં રહી શું કરી શકવાનો? સને ૧૯૨૦નો દાવો આને આભારી હતો. આવી રીતે અંગ ને પંડ, વ્યષ્ટિ-સમષ્ટિ સત્સંગોન્નતિ સાધવામાં બાપાશ્રીનો હાથ પ્રથમ, અજોડ ને મોટો છે.

       આવી રીતે ‘यतो वाचो’/ ‘निरंजनः परमं’, ‘अनेक जन्म संसिद्धो’/ ‘श्रद्धावान लभते ज्ञानं’, ‘घटवत सर्गादि विनश्यति’/ ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’; અક્ષરધામ છેટું છે / અણુ માત્ર દૂર નથી; જેને ભવબ્રહ્માદિક દેવ ભજે તજી કામને રે લોલ / ભવ બ્રહ્માદિકને નિશ્ચે મળતી નથી પુરુષોત્તમ પાસે બેઠાની જાગ્ય જો; કસરવાળાને શ્રીજી અન્ય ધામમાં મૂકે છે / બંધ કીધા બીજા બારણાં રે; બધા સરખા છો / બધા સરખા જાણે તે વિમુખ; મૂર્તિનું સુખ માગવું / ન માગવું; અન્વયપણુ/વ્યતિરેકપણુ; અવગુણ લેવો/ન લેવો; વ્યષ્ટિ ઉપાસના / સામુદાયિક ઉપાસના; વ્યષ્ટિ / સમષ્ટિ સત્સંગોન્નતિ; મૂર્તિમાં પય-સાકરવત્ પ્રવેશ / મૂર્તિ બહાર થકો એના મનનું નિરંતર અનુસંધાન રહે તે પ્રવેશ; જેમ લોભીનો ધનમાં, ઈત્યાદિ; આવાં  વચનોનો સમનવય મુમુક્ષુએ કરી લેવાનો

છે.*

       જેવી રીતે ‘યોગ’ શબ્દની અનેક વ્યાખ્યાઓ છે:- જેમ કે ‘योगः कर्मसु कौशलम्‌’, ‘समत्वं योगमुच्यते’, ‘योगि चत्तवृत्ति निरोधः’ તેવી રીતે મૂર્તિમાં ‘પ્રવેશ’ની અનેક વ્યાખ્યાઓ છે અને તે સર્વ સત્ય છે. જેમ અષ્ટાંગ યોગમાં પહેલા પાંચ બહિરંગ પણ યોગના જ અંગ છે અને બીજાં ત્રણ અંતરંગ પણ યોગનાં જ અંગ છે; તેમ મૂર્તિ સન્મુખ રહી મૂર્તિનું સુખ ભોગવવું એ પણ મૂર્તિમાં ‘પ્રવેશ’ કહેવાય અને મૂર્તિમાં રસબસ રહી મૂર્તિનું સુખ ભોગવવું એ પણ મૂર્તિમાં ‘પ્રવેશ’ જાણવો.

એક વખતે બાપાશ્રીને પૂછ્યું જે, ”મૂર્તિમાં કેમ રહેવાય? અને મારો ચૈતન્ય મૂર્તિમાં રહ્યો છે એવી ખાત્રી શી રીતે થાય?”

ત્યારે બાપાશ્રી બોલ્યા જે, ”માળા, માનસી પૂજા, ધ્યાન, ભજન કરતાં કરતાં થાય.” વળી આવા જ પ્રશ્નનો બીજા પાત્રને બીજો જવાબ આપ્યો જે, ”જીવ દેહમાં રહે છે તેમ મુક્ત મૂર્તિ જેવડા મૂર્તિમાન થકા મૂર્તિમાં રહે છે; નવા આવતા જાય છે તો પણ મૂર્તિ પુષ્ટ થતી નથી ને એ બધા લોકકલ્યાણાર્થે બહાર (સત્સંગમાં) દેખાય તોપણ મૂર્તિ દૂબળી પડતી નથી.”

સદ્. વૃંદાવનદાસજી સ્વામીને કોઈકે પૂછ્યું જે, ”મુક્ત મૂર્તિમાં રહે છે એ વાત નવી કે જૂની?”

ત્યારે બોલ્યા જે, ”સ્વામિનારાયણ ભગવાન છે એ વાત નવી કે જૂની?”

એક બીજા ધ્યાનનિષ્ઠ અનુભવીને કોઈકે પૂછ્યું ત્યારે તે બોલ્યા જે, ”સદગ્રંથોમાં આવી વાર્તા તો છે, પણ જે ખોળતો નથી તે એક ભૂલ કરે છે, જાણ્યા છતાં અનુભવવા પ્રયત્ન કરતો નથી તે સો ભૂલ કરે છે ને જે આ સુંદર શ્રીજીસિદ્ધાંતનો ઈન્કાર કરે છે તે કરોડ ભૂલ કરે છે.”

तस्मिन्नेव सायुजयेन स्थुः | सर्वजनादश्याः श्रीकृष्णमात्र दश्या भवन्तीत्यर्थः (શિક્ષાપાત્રી ભાષ્ય શ્લોક-૧૧૧)

       સા.-૧૧મામાં ”લક્ષ્મીજી ક્યારેક લીન ને ક્યારેક તો નોખાં રહે છે તેમ તે ભક્ત પણ ક્યારેક તો લીન ને ક્યારેક તો મૂર્તિમાન થકો સેવામાં રહે છે.” હવે શ્રીજી સન્મુખ નોખા જ રહીને મૂર્તિની સેવામાં રહેવાનું હોય ને મૂર્તિમાં રસબસ લીન રહેવાનો સિદ્ધાંત જ ન હોય તો સ્વયં શ્રીજી ”ક્યારેક લીન ને ક્યારેક મૂર્તિમાન નોખા  એમ બે પ્રકાર કહેત જ નહિ. સદ્. શ્રી ગોપાળાનંદ સ્વામી, સદ્. મુક્તાનંદ સ્વામી, સદ્. બ્રહ્માનંદ સ્વામી, સદ્. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી તથા સદ્. ભૂમાનંદ સ્વામીનાં વચનો જોતાં પણ અનેક સ્થળે આ બન્ને પ્રકારની સ્થિતિનો ઉલ્લેખ જોવામાં આવે છે. માટે અનાદિ મુક્તોની મૂર્તિમાં લીનતા-પ્રવેશ શાસ્ત્રસિદ્ધ, અનુભવસિદ્ધ ને મોટાએ પ્રમાણ કરેલ તથ્ય છે.

       હવે તાત્વિક દૃષ્ટિએ જોતાં જડ-જડ પ્રકૃતિ (આકાશાદિ પંચભૂત) પરસ્પર વિશિષ્ટ રહી શકે છે, જડ-ચિત્ પ્રકૃતિ પરસ્પર વિશિષ્ટ રહી શકે છે; તો પછી ‘જે‘ નિરાકાર ચૈતન્યને દિવ્ય સાકાર કરી શકે છે ‘તે‘ મુક્તાત્માઓને સિદ્ધદશા-મોક્ષદશામાં પોતાની મૂર્તિમાં રસબસ વિશિષ્ટ ન રાખી શકે એવું કહેવું એ શ્રીજી-સામ્યર્થ અને સિદ્ધાંતની કિંમત ઘટાડવા બરાબર ગણાય. માટે મૂર્તિમાં એના મનનું નિરંતર અનુસંધાન રહે એ ‘પ્રવેશ‘ની વ્યાખ્યાનો ઈન્કાર કરનારે વિચારવા જેવું છે, પરંતુ મહારાજ ને મુક્ત પયસાકરવત્ રસબસ છે એ ‘પ્રવેશ‘ની બીજી સુંદર વ્યાખ્યાનો ઈન્કાર કરનારાઓએ શ્રીજીસિદ્ધાંતનું વિચારપૂર્વક પુરશ્ચરણ કરવા જેવું છે. મહારાજ ને મુક્ત રસબસ એટલે એક જ વસ્તુ હતી અથવા એક જ વસ્તુ બની જાય છે (સ્વરૂપલય- One and the same entity) એમ નથી; પરંતુ બન્ને વસ્તુ વિશિષ્ટ- રસબસ ને સત્ય છે (Identical & real entities).

       માટે રસબસ સ્થિતિને શ્રીજીસિદ્ધાંતમાં સ્થાન ન આપવું એ સ્વયં શ્રીજીરહસ્યને બાદ કરવા બરાબર છે. ખુદ શ્રીજીના એક વચનને સત્ય માનવું ને બીજાનો ઈન્કાર કરવો એ સ્વયં શ્રીજીવચનનો જ અનાદર કર્યા બરાબર છે. માટે બન્ને પ્રકારની ‘પ્રવેશ’ની વાસ્તવિક વ્યાખ્યાઓને પાત્ર પરત્વે ઘટાવી મુમુક્ષુએ સમન્વય કરવો એ જ શ્રેયસ્કર છે.

       આવી રીતે આપણી શ્રુતિ-સ્મૃતિજન્ય આધુનિક માનીનતાઓનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીએ તો સ્થૂળ દૃષ્ટિને (સાધારણ સત્સંગીને) મોટો મતભેદ જણાશે, પરંતુ તે માનીનતા પાછળ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિને (એકાંતિકને) માત્ર શ્રીજીકથિત સત્યનું જ દર્શન થશે અને સાથે સાથે આ વાતો તથા રહસ્ય પ્રદીપિકા ટીકાની યોગ્ય સમયે યોગ્ય જરૂરિયાત હતી અને તે સ્વયં શ્રીજીએ બાપાશ્રી દ્વારે પૂરી પાડી આપણા ઉપર અસીમ કૃપા કરી છે તેનીય સાક્ષાત્કાર ખાત્રી થશે.

       આપણા આપ્તતમ અનુભવસિદ્ધ સદગુરુઓએ પાત્રભેદ પરત્વે વિધ વિધ વિચારશ્રેણી-સાધન-ઉપાય-લટક-મંત્ર-માધ્યમ (medium) કે નાના પ્રકારની પ્રક્રિયાઓ બતાવી છે અને તે સઘળા રસ્તા All roads lead to Rome પ્રમાણે એક શ્રીજીની પ્રાપ્તિમાં જ પર્યવસાન પામે છે. માટે એકાંતિક સત્સંગીને તો જ્યાં એક જ મંત્ર-એક જ દીક્ષા-એક જ શાસ્ત્ર-એક જ ઉપાસના-એક જ સંપ્રદાયમાં મતભેદ કે વિરોધ ન ભાસે એ તો સ્વાભાવિક છે; પરંતુ ઈતર સાંપ્રદાયિકો-અધ્યાત્મપંથપથિકોને ‘मम वत्मानुवर्त्तन्ते’ વત્ દેખે છે.

       શ્રીજી ને સદગુરુઓનું જ્ઞાન એક છે, વચનામૃત ને વાતોનું જ્ઞાન એક જ છે, એકબીજા સાથે સંપૂર્ણ રીતે મળતું છે; છતાં મુમુક્ષુની ગ્રહણશક્તિ, સમજણ ને શ્રદ્ધાની તારતમ્યતા પરત્વે અનેક ભેદ હોવાથી શબ્દ ને શબ્દાર્થને વળગી રહેનારા અભ્યાસશૂન્ય ચાલોચાલ સત્સંગીને મતભેદ ભાસે એ સ્વાભાવિક છે; પરંતુ એકાંતિક સત્સંગીને -પછી ભલે તે કોઈપણ અનાદિમુક્ત, ધામ કે તીર્થરૂપ સદગુરુ, કોઈ પણ શ્રુતિ-સ્મૃતિ કે કોઈપણ મંડળવિશેષનો હોય- તેને તો શ્રીજી તથા સદગુરુઓના જ્ઞાનમાં મતભેદ કે વિરોધ જેવું કશુંય ભાસતું નથી; કેમ કે તેણે તો બાપાશ્રી તથા સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના જ્ઞાનનું રહસ્ય ચાખ્યું છે જે, ”મોટાનાં વચનોની હારો (ગોઠવણી) કરવી.સામ્ય વિચારોનું એકીકરણ કરવું અને બીજું બીજા માટે રહેવા દેવું એટલે બસ. આ શ્રીજીનું રહસ્ય. આ બાપાશ્રીનું રહસ્ય. આ વચનામૃત ને વાતોનું રહસ્ય. આ આપણી શુદ્ધ શ્રુતિ-સ્મૃતિઓનું રહસ્ય.

       જેમ વિષયનો સ્થૂળ દેહે ત્યાગ કરવાથી વાસના કુંઠિત થાય છે, પરંતુ નિર્મૂળ તો ‘परं दृष्टवा निवर्तते’; તેમ સમન્વય કરવાથી પ્રમાણગત સંશય દૂર થાય છે, પરંતુ પ્રમેયગત સંશય તો નિદિધ્યાસ પ્રકર્ષથી જ થાય છે. કેવળ શાસ્ત્રજ્ઞાન વાચ્યાર્થ છે. वंदन-मुपासनं स्यात જ્ઞાન જ્યારે અંતર્દૃષ્ટ્યાત્મક શ્રીજીની તૈલધારાવત્ અવિચ્છિન્ન સ્મૃતિની પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે, ત્યારે स्मृति लम्भे सर्व ग्रंथीना विप्रमोक्षः તેની સઘળી ગ્રંથિઓ છેદાઈ જાય છે; પરિણામે લક્ષ્યાર્થ જ્ઞાન પ્રકટ થાય છે.

       ”બહાર વૃત્તિએ પ્રશ્ન-ઉત્તરમાં બધાં શાસ્ત્ર ભેળાં કરીએ તો પણ તેનો યથાર્થ ઉત્તર ન મળે. મહારાજને તથા મુક્તને અંતરમાં ધારીએ એટલે સર્વે ખુલાસા તરત થઈ જાય.”

                                        -શ્રી અબજી બાપાશ્રી

       ”અતિશય ઉપશમરૂપ સામર્થી પામ્યો હોય તે તો શાસ્ત્રના રહસ્યને પોતાની મેળે સમજે.” ”વૃત્તિને અંતર સન્મુખ રાખે ત્યારે યથાર્થ જ્ઞાન થાય અને શાસ્ત્રનો અર્થ પણ યથાર્થ સૂઝે.”

                                    સદ્. ગોપાળાનંદ સ્વામી

       ”પ્રતિલોમ વિના યથાર્થ જ્ઞાન થતું નથી”

                                 સદ્. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી

આવી રીતે એકાંતિક સત્સંગીને સાક્ષાત્ શ્રીજી તથા અનાદિમુક્તની પ્રાપ્તિ થવાથી બાપાશ્રી આદિ સર્વ સદગુરુઓના જ્ઞાનમાં એકસરખો પ્રેમ ને આનંદ સ્વાભાવિક થઈ જાય છે. અવરભાવ-પરભાવ, સાધનદશા-સિદ્ધદશા, વસ્તુભેદ-દૃષ્ટિભેદનો વિવેક યથાર્થ સૂઝે છે. તેથી એ તો આશ્ચર્યપૂર્વક પૂછે કે વિરોધ ક્યાં છે?

भिद्यते हृदय ग्रंथीः छिद्यन्ते सर्वं संशयाः |

क्षीयन्ते चास्य कार्माणि तस्मिन्‌ दृष्टे परावरे ||

       બાપાશ્રીની વાતોની પ્રસ્તાવના લખવી એ તો સૂર્યને મધ્યાહ્નકાળે મશાલ વડે દેખાડવા બરાબર વ્યર્થ પ્રયત્ન ગણાય, પરંતુ સુજ્ઞ સત્સંગી આ બધું સત્સંગની વર્તમાન પરિસ્થિતિને આભારી જાણી, હંસ-ક્ષીર ન્યાયે યોગ્ય કરશે અને તેમાં જે કાંઈ ક્ષતિ કે ત્રુટિ જણાય તે લેખકની ગ્રહણશક્તિને આભારી ગણી, પોતે પણ શ્રીજી તથા બાપાશ્રી વગેરે સદગુરુઓના જ્ઞાનમાં સામ્ય વિઢ ચારો કયા કયા છે તે સત્સંગ સમક્ષ મૂકશે તો પછી બાકીના ખરાબાનો (મતભેદનો) નિકાલ કેમ કરવો તે અખિલ સત્સંગ સમાજ આપોઆપ સમજી શકશે. એ જ પ્રાર્થના સાથે વિરમું છું.

सर्वेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वे निरामयाः ।

सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कि चद् दुःखमाप्नुयात ॥

 

                                            પ્રસિદ્ધકર્તાના

                                       જય શ્રી સ્વામિનારાયણ.

 

 

 

 

 

 

 

 

असित गिरिसमं स्यात्‌ कजजलं सिंधुपात्र

सुर तरुवर शाखा लेखनी पत्र मुर्वी ।

लिखति यदि गृहित्वा शारदा सर्वकालं

तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥

 

 

 

When India was passing through many kinds of social, political and spiritual turmoil, Śrījī Mahārāj established satsaṅg. Within one third part of a century He divulged His omnidoership, omnicausehood, omnisupportiveness, omnicontrollerhood and supremacy and revealed himself as manifest Puruṣottam. During His very short lifespan He initiated innumerable spiritual aspirants into paramhaṅsa cadre, made countless householders remain engaged in devotional acts, built many temples and composed many scriptures. In short, He spread His own independent upāsanā.

‘Nahotī dīṭhī nahotī sāṁbaḷī re,                                                                       

               Pragaṭāvī evī punit, Puruṣottam pragaṭi re……

(He opened out such a novel path of salvation which was neither seen nor heard before.)

          What would not be possible when Lord Himself takes incarnation?  Even then it seems that there are two main reasons underlying the secret of this victory:

(1)     He established His superiority without labelling others   as inferior.    

(2)     Instead of taking resort to fruitless argumentationalism He moulded thousands of householders and renouncers such that they led a saintly life by living each and every main principle of scriptures.

Śrījī Mahārāj says that just as gods like Viṣṇu, Śiva, etc. are recognisable to us, in the same way  viśiṣṭādvait and the eight scriptures like the Vedas etc. are recognisable to us. Because  bhakti has to be performed with dharma, He presented the Śikṣāpatrī for the  benefits  of  all  jīvas; and for revealing His upāsanā

He presented the Vachanāmṛt which contains the doctrines of His philosophy. Moreover, He declared in clear words, “As regards to other cults, if one may contain ātmajñān, it may lack in vairāgya and upāsanā; the other one may contain vairāgya but it may lack in ātmajñān and upāsanā.”

‘Bhūnḍo śīdne bhaṭko chho matpaṇthmā re lol

Āvo Satsaṅg melīne mokṣarūp; narnārī joīe te āvo…’

                                        –Sadguru Premānaṅd Swāmī

(O fools! Leaving this Satsaṅg which itself is salvation, why do you all wander to different cults for salvation? Ladies and gentlemen! Join this Satsaṅg if you want liberation.)

Thus, instead of establishing a confined doctrine or cult, Śrījī Mahārāj established universally acceptable religion.

          Preachings of Śrījī Mahārāj are so simple, easy and unambiguous that a spiritual seeker having pure character can easily understand the knowledge and greatness of Śrījī Mahārāj, and establish oneness with Śrījī Mahārāj. Vachanāmṛts which are discoursed by Lord Śrī Sahajānaṅd Swāmī alias Śrī Swāmīnārāyaṇa are our holiest and best Śrutis. Whereas discourses delivered by swahsiddha anādi mukta like Bāpāśrī are our holiest and best Smṛtis. The contents of the Vachanāmṛt are axiomatic; whereas the sermons delivered by Bāpāśrī have to be supported by the Vachanāmṛt. Bāpāśrī says, “My sermons are in the place of a grain, whereas Vachanāmṛt is in the place of meal.”

          The main goal and gist of our Śrutis is: unique upāsanā, faith only in His form and achievement of Śrījī Himself- the Nonesuch. The central theme of these Śrutis, i.e., the Vachanāmṛt concludes in the unique faith  in  the  form of God. Each Vachanāmṛt begins with

 

the words, “Śrījī Mahārāj was sitting in the court of Dādā

Khāchar wearing a particular dress and facing in a particular direction.” This description is indicative of this central theme.

          If we go through scriptures written by our Sadgurus like Gopālānaṅd Swāmī and others it seems that their ultimate goal and ultimate revelation is only Mūrti.

          “Lord Puruṣottam Himself has come only this time.”

          “The Lord is surrounded by white luminescence and one should take joy in Lord’s Mūrti in that white luminescence.

                                       –Sadguru Gopālānaṅd Swāmī

“The gist of Sāṅkhya, Yoga, Vedāṅt and Pañchrātra is Mūrti of Śrī Hari only. We should acquire such knowledge with which we can observe and assess the happiness and rank of other celestial entities and then reach a conclusion that everything other than Lord is worthless.”

                                    –Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī.

          “In what comparision is the bliss of Akṣardhām and muktas when we receive the bliss of Mūrti? So much is the bliss of Mūrti.”

                                                                –Śrī Abjībāpā

          In this way, sabīj Sāṅkhya claims that Śrījī Mahārāj is superior to Akṣardhām and anādi muktas in regard to form, nature and powers. So it is but natural that Śrījī Mahārāj is superior to Akṣar and other incarnations. Therefore upāsanā of a single form (Śrījī Mahārāj only) is superior to the upāsanā of duo (Śrījī Mahārāj and Akṣar). Such understanding is the pure form of upāsanā.

          The purity   of   upāsanā   is   proportional   to the

 

degree to which a worshipper establishes oneness with the worshipped. To achieve such oneness there are two famous paths: (1) Brahmajñān.  (2) Bhakti (Devotion).

(1)Brahmajñān (Divine or spiritual knowledge)

          Just as the body needs air at least that much or even more than that the soul needs scriptures and satpuruṣas. When the soul knows himself- who am I? Where do I come from? Where will I go? Since when and how much and what type of relation do I have with this world? What type of relation had I, or have I at present or going to have in future with the Supreme Lord Śrījī Mahārāj whose one tiniest work among His innumerable deeds is the creation of countless cosmoses? Then and only then it is more essential to recognise Him and become engrossed in Him more than the scriptures and satpuruṣa.

          “Je jenu chiṅtvan kare te temay thaī jāy,

          Śrījī chiṅtī Śrīj may thāvu kīṭ bhramar ne  nyāy”

          Just as there are upāsanā rituals in Vachanāmṛt for the purpose of spiritual development by self-restrain i.e. to achieve oneness with our Lord Śrījī by becoming engrossed in Him. Similarly, there is self-restrain for worldly affairs for His followers i.e. there are aids to assist upāsanā viz. religion, Knowledge, renunciation and devotion (bhakti) which are like pure water and in the same way it is there in our most Rev. Smṛtikārs’ Scriptures. There are two kinds of devotees and there is only one path for the liberation so also there is only one upāsanā ritual; even then there are many according to the need of the seeker. In it Śrījī shows only two kinds of rituals, taking into account the requirement of main two kinds of devotees-“One has the proper determination for God but he worships Lord with his physical intellect. The other worships God by imagining Lords Mūrti  in his  self  in all three states i.e. awakened,

dream and subconscious and believes himself as supreme being (aham brahmāsmi) which is above three bodies viz. physical, subtle, causal.”

          To Worship for eight prahar (twenty four hours)-I am not body but I am soul dwelling in body- I am brahma– I am Akṣar and in me Lord Puruṣottam constantly dwells.

                                     -Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī.

          “The devotee does all activities of Hari kathā by listening and pondering, etc.; but he does it with the pride of his body as if the body has been affected by Rāhu. Therefore pūjā should be performed after taking bath according to Vachanāmṛt (Amdāvād-2) discretion.” “It is difficult for the jīva to tread on the path of liberation. So become satsaṅgī though being in this world- to keep aside 10th or 20th part our income according to the command-to become saint-to associate with ekāṅtik mukta after recognising him- to behave according to his command-to keep constant memory of God to overcome senses and conscience (antaḥkaraṇa) and worship God in jīva. It is more difficult to meditate Mūrti by four kinds of destruction, by tranquillity, by achieving oneness with Akṣardhām with soul; and above all that it is the most difficult to develop love by very much love-oriented devotion in Mūrti and by taking care not to be driven in the happiness of Akṣar, by remaining engrossed in Mūrti and becoming such mukta. For him there is end of all means and that devotee gets happiness of Mūrti and that happiness is like the happiness which God Himself gets.”

                                       -Sadguru Gopālānaṅd Swāmī.

          Therefore one should believe oneself as the form of Śrī Puruṣottam (G.F.V.-51) or the form of mukta of Puruṣottam (J.V.-1) or form of luminescence (G.M.V.-30 & 50). Just  as you get darśan of the moon with the help

of the moon and darśan of the sun with the help of the sun but you cannot see the sun with the help of the moon. Similarly darśan of Śrī Puruṣottam can be had with the help of Puruṣottam but by becoming the form of Mūḷ-Akṣar you cannot achieve Śrī Puruṣottam, so you should believe yourself as the form of Puruṣottam.

                                                                -Śrī Abjībāpā.

          The best state of upāsanā is upāsak (worshipper) becomes the form of the one Lord whom he worships and enjoys the happiness of Mūrti. No covering can put barrier between the worshipper and the one (Lord) who is being worshipped and easily He can be realised. For this purpose our experienced Maharṣis have told us to achieve oneness of our peculiar  soul with omniscient sachchidānaṅd brahma Mūrti’s luminescence or muktas or Śrījī Himself but by not controversial discussion but by result oriented dissolution of knowledge and feeding that all elements are there in one another Great sages advise us to ponder on it.      

Every worshipper can achieve his oneness with Śrījī Himself means every mukta does not have relationship with individual excepting only Śrījī. In other words there is no third person between Mahārāj and mukta. In comparison with Śrījī all muktas are nil but among themselves they are equal. Just is as an anādi mukta, similarly is the one who becomes an anādi mukta today or the one who will become an anādi mukta henceforth. Therefore Bāpāśrī says that after achieving the state of salvation there remains nothing; e.g. the place where the means was performed or particular individual is his guru excepting Śrījī.

          With the feeling or thinking or attraction one should believe himself as the luminescence of Mūrti, mukta or the form of Puruṣottam and thereby either achieve or realise Śrījī- no doubt it is difficult but not the

dictum- it is not so. Therefore according to one’s own choice one should begin to tread on particular path to achieve Śrījī Himself but before achieving Śrījī who will dare to become laughing stock in satsaṅg society by reputing other path or means or thinking?

          Though the situation is like this, those who have not studied comparative principles of viśiṣṭādvait and kaivalādvait doubt that in it Mahārāj and mukta become one so someone asked Sadguru Nityānaṅd Swāmī if there would not be objection (in certain events). He replied, “Would not Śukmuni have understood that much which you have understood from the one who has taken objection. It has to be given much thinking. Therefore this doubt is symbol of an ordinary seeker supposed to be having the state of self-realised anādi mukta deprived of knowledge. Just see Bāpāśrī says, “Anādi muktas dwell in Mūrti and they do not become one; live separately and live as servant. The one whose sight has not reached up to it, he would feel that he could become God but how can one become God? Because he is taking happiness from the Master and how can he forget the Master? Therefore the master-servant relationship is bound to remain. As and when the worshipper tries to develop ātmabuddhi-closeness with the Lord (Śrījī), he would feel the greatness, power, capacity and luminescence of Śrījī very much limitless more than anyone else. Therefore he has more feeling of Master-servant than anyone else and it is natural. Therefore anādi muktas are the best of all. This is called upāsanā ritual or upāsak purity.

          Moreover for those having servant feeling towards Master, this path is easy to follow. To control senses-conscience is like riding a horse all over the earth and believing oneself as the form of brahma is like riding a horse in the compound. Besides learning sixty-four characteristics  of  a  saint is as difficult as riding a horse

all over the earth (difficult task) and associating with a saint having sixty-four characteristics is as easy as riding a horse in the compound.

                                     -Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī.

          Once one satsaṅgī asked our own Param Pūjya Sadguru Swāmī Īśvarcharaṇadāsjī, “How to dwell in Mūrti?” Then Swāmī replied, “How do you dwell in the body? If you want to eat loaves, you have to go to the kitchen. To dwell in Mūrti and to enjoy happiness of Mūrti can be done by lying in bed (means can be done easily)! What a fine explanation of what a fine question! Therefore it is difficult for the one who dwells in Mūrti to dwell outside and similarly it is difficult for the one who dwells outside  to dwell in Mūrti.

          In this way there is reference of achievement of goal through brahmajñān– thinking process can be seen in our Śṛti-Smṛti at many places. But worshipping process shown by the authors of Śṛti-Smṛti is true for all, path for those whose grasping power cannot catch this state. The achievement of Śrījī is soon for one or all who tread on their suitable path. It is enough to grasp chiefly the way, method or the path through which Śrījī can be realised.

(2) Devotion (Bhakti)

          Devotion is that which the devotee does with the knowledge of greatness of Lord and deep love for him. That devotion is of two kinds (1) means (2) realisation. Devotional means is of nine kinds viz. hearing, etc. and 9×9=81 and 82nd is called realised love oriented.

          In a letter Śrījī Himself writes, “In this way when He enters independently in the space in the body by taking support of devotion and thinking, one can see the form of jīva which is as good as the form of Puruṣottam and Brahmamohol, etc. and thereby becomes free from doubt.”  Moreover  from  Mānkūvā  Śrījī writes to Rājbāī,

etc. and all men and women, “To ponder on Mūrti itself which is proof before our eyes from nail to head. All organs of body should be seen in organs of our body e.g. God’s eye in our eye, ear in our ear, leg in our leg and so on. Our own form should be considered as Mūrti so we should not consider ourselves separate from Mūrti; see Him with His eye; cut the diamond with the diamond, there is only God, I am not there; such tendency should not be allowed to go out of bhajan– it called Bhakti (devotion).”

          In these both paths there is similar and common factor- inner knowledge or insight.  Therefore Śrījī writes that there is no happiness or peace in hearing Vedāṅt scripture or Bhaktiśāstra. Further Śrījī insists for treading us and for that purpose experimenting it and to test it, He says, “He has seen peace in the same way. If that word is mine, believe it to be true.” Now let us see the opinion of the writer of our Smṛti about inner knowledge or insight:-

          “To look constantly at Mūrti is insight.” The behaviour of God’s devotee according to insight is jñānyajña and by doing so realisation of supreme Lord, in his self which is brahma is its fruit.

                                            -Bhagvān Swāmīnārāyaṇa.

          To chant Swāmīnārāyaṇa, Swāmīnārāyaṇa from throat, in heart and in jīva (self), it should be done wherever you can. While doing so constantly look at Lord.” (addressing, Sadguru Sarvanivāsānaṅd Swāmī) “Keep on looking at Mūrti.”

                                     -Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī.

          “When one constantly sees supreme Lord in one’s soul, there remains nothing to be done.”

 

         

“When one understands greatness, one can keep on looking at Śrījī.”

                                       -Sadguru Gopālānaṅd Swāmī.

“Therefore go on looking at Mūrti. Then only Mahārāj will know that this poor fellow is persuading, so Mahārāj will give (luminous) darśan soon. Go on looking at God’s Mūrti itself- go on looking till tears roll down your cheecks. Thus one should keep on looking with insight sincerely.” While meditating if every organ is seen, we should know that it is being looked with the tendency of eyes and when the whole Mūrti is seen we should know that it is being looked with the tendency of jīva and when one achieves oneness with Mūrti, there is no tendency: know that it is being looked by the power of jīva.

                                                                     -Abjībāpā.

          Senses are easily won by the person who follows commands rather than by the person having keen renunciation. Similarly this path is easier, acceptable to all and connecting sequence than brahmajñān so all could naturally accept it. Moreover the seeker life time deeds the path of devotion before becoming worthier for brahmajñān and becoming the worthiest for brahmajñān or for the pleasure of Śrījī or brahmajñān for the purpose of people- this is its pecularity. Therefore

‘Love thy Lord and love thy neighbour as thyself ‘

          Refer 7th Vachanāmṛt of Loyā chapter in which knowledge is said to be the best than devotion and in10th Vachanāmṛt of Gaḍhaḍā Middle Chapter devotion is said to be better than knowledge, but both are equally admirable, such pure assertion has been clearly said by Bāpāśrī in Rahasyārth brahmajñān and devotion looked difference in their ordinary form but they are synonyms for each other. Just as chitta (reasoning faculty) is controlled  by  prāṇa  and  by controlling chitta, prāṇa is

controlled. Similarly in absolute anuṣṭhān of any means will automatically end in the achievement of the other. Thus our Śṛti-Smṛti is realised by every or different paths. Therefore to believe in one path of upāsanā system and discarding the other means refuting our own Śṛti-Smṛti. Just as the forms of haṭhyoga, rājyoga, maṅtrayoga, layyoga are different but intention and the fruit of all is the same. Similarly the forms of all our afforsaid paths, means, system or thinking line are different but intention and the fruit is the same.

          Now every seeker individually asks himself: all women love their husbands like Gopīs even then why there is difference in achievement? There is progress from māyā to Akṣardhām-who played the role, was it the wooden chariot or the horse or its charioteer. Similarly knowledge of brahma and devotion are recognised in all sects and in all times so it is there in satsaṅg which is elsewhere but there is one thing (Śrījī Himself) in satsaṅg-is it there elsewhere? What reply will you get?

          Thus this central point of our circle in the form of satsaṅg is only Śrījī: and there is all anādi muktas like Bāpāśrī, all Sadgurus who are like pilgrims or dhām and their talks, everything is there, there are subjective faculties, aids-means or focal point, radii in the form of Śrījī.

          Just as Śrījī asserted Vedas, etc. eight Scriptures and in two ślokas He has shown discretion of understanding scriptures. Similarly our Sadgurus have asserted and aligned principles of Śrījī- they have done nothing excepting it.

          Here someone may ask if there is any difference of opinion in respectable supreme satsaṅg about this alignment system. Ready to interpret a particular meaning of this question is like touching its part:

similarly this can be suitable to some devotee according to his capacity of grasping. Therefore sincere efforts have been done to give detailed meaning. The seeker can satisfy by asserting it according to suitability of satsaṅg individually or as a whole.

          In scriptures there are several words viz. state of means/state of realisation (siddha), world perspective/ divine perspective (avarbhāv/parbhāv), variation of objects/ variation of sight, half truth or formal truth, fate/ efforts, activity oriented/ compassion oriented. They all should be divided subjectwise and should be co-ordinated so as to apply as per individual need and event.

          According to this proverb if hundred persons having understanding nature come together there will be single opinion/resolution. It becomes worthy for ekāṅtik. Discussion – pondering-exchange of knowledge among staunch ekāṅtiks results in calmness of speech (becoming introvert). These apparent words lead staunch knowledgeable to the higher level of science. These words show the direction leading the learned to the attributes of sādhu and sādhu is led to the state of mukta. When this attitude is cultivated by the seeker and he aquires symbolic virtues for his own (self) development, he can easily achieve development of whole satsaṅg society. Which kind of animal or bird creates contradiction or differences in such ideal ekāṅtik? In the area of science and in the field of experience the bookish knowledge seems to be drop of ocean. Why will the one who swims in the sea try to save himself from the drop? This means why will he waste his energy and time in dry arguments? Therefore Bāpāśrī says not to tread on that path.

          Once, there was our most Rev. Anādi Muktarāj Sadguru Brahmachārī Nirguṇānaṅdjī was a realised yogi,

omniscient (aṅtaryāmī), trikāldarśī (having power to know about present, past and future), and the enjoyer of happiness of Mūrti. Even today there are satsaṅgīs who have experienced his power. Someone from Gujarāt had written a letter to him addressing him as Anādi Muktarāj so someone from Bhuj became disturbed and brought that letter to Bāpāśrī!! Bāpāśrī immediately retorted by saying, “If jīva, māyā, God, brahma and Akṣar, etc., are all called anādi then can he who is already an anādi mukta not be called anādi?”

In Saṁvat year 1906, our most Rev. Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī had talked about worship of supreme Lord Śrījī in the assembly of Amdāvād. This book contains a good report of this incident and it is worth knowing. Moreover someone instigated Āchāryaśrī by telling him, Swāmīśrī did not preach anyone about membership and charity. At that Swāmīśrī said, ‘When and where will charity be given by the jīvas to whom I am preaching Swāmīnārāyaṇa?’ Moreover Swāmīśrī himself used to feed animals. Seeing that someone said, “Just see how much greedy he is! Such wretched and scattered slave of thinking may become victim of differences and opposition- it is obvious.”

Once a very knowledgeable, holy and moral character satsaṅgī of Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī asked the question out of curiosity but not for the purpose of arguments, “How did Bāpāśrī differentiate ordinary, ekāṅtik, param ekāṅtik  and anādi.” At that he was immediately reminded of the talks of Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī in which there were two kinds (1) customary (2) ekāṅtik. Bāpāśrī calls them two kinds as ordinary and ekāṅtik and Śrījī Himself says in 6th Vachanāmṛt of Loyā, “It is very rare to become ekāṅtik after joining satsaṅg!” In this there are two clear differences between ekāṅtik and ordinary or customary. In  the  talks  of  Sadguru  Gopālānaṅd Swāmī there are

three kinds viz. jīvan mukta, videh mukta and kaivalya mukta. Bāpāśrī calls them as ekāṅtik, param ekāṅtik and anādi respectively. The characteristics of an anādi mukta are explained by Sadguru Gopālānaṅd Swāmī as, “Just as the earth is in water and appears outside, similarly kaivalya mukta is always in Mūrti. Rivers merge in sea and extracts of many vegetables merge in honey, similarly an anādi mukta (in the state of liberation) merges in Mūrti. Sadguru Brahmānaṅd Swāmī takes it as merging of sugar in milk. ‘Rasbas hoī rahī rasiyā saṅg jyuṅ misrī paymāṅhī bhaḷīi!’ hearing this he said, “Talks of Bāpāśrī, Sadguru Gopālānaṅd Swāmī and Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī are one and the same. Whereas one is sāṅkhya-oriented and other is yoga-oriented. Therefore, he who makes a difference in knowledge of Sadguru Gopālānaṅd Swāmī and Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī is a child and not learned. Śrījī always tells loudly that if we know Mahārāj and mukta as niṣkāmī (without sexual passion), nirlobhī (greedless), divine we shall also become such. The one does not know Bāpāśrī as divine, also knows Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī as divine for the sake saying only (vice-versa). Therefore to become real disciple of Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī, we must become real disciple of Bāpāśrī (vice-versa). Therefore unless the seeker himself becomes like Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī or Paravatbhāī, it is his mistake to measure their divine knowledge by his illusive wisdom.

          Moreover a satsaṅgī asked what Akṣardhām is, where it is and which it is called and how much benefit one gets by knowing it because in satsaṅg a particular section believes only and only Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī as Akṣardhām, where the other section believes only and only Sadguru Gopālānaṅd Swāmī as Akṣardhām- it is a big difference and some give more importance to the worship of dual form: ‘Rādhā-Kṛṣṇa’, ‘Sītā-Rām’ as Akṣar-Puruṣottam = Swāmī +Nārāyaṇa- how to understand it?

          In satsaṅg some believe Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī as Akṣardhām- the dwelling place of Śrījī. Of course till they believe Rev. Swāmīśrī, as Akṣardhām, it is not different from the principle of Śrījī because Śrījī Himself asks all to believe Akṣardhām as places where Śrījī Mahārāj stayed in houses of mud, places where He moved about, luminescence of Śrījī’s Mūrti, similarly worshippers’ (upāsak) individual soul, so where is the harm in believing our Sadguru Swāmīśrī as Akṣardhām. But when we believe Sadguru Gunatitananad Swāmī as Akṣardhām and refusing to accept Sadguru Gopālānaṅd Swāmī who is also of Śrījī as Akṣardhām, we are inviting sectarianism, scattering and controversy in supreme satsaṅg. Because believing some special individual who is of Śrījī as Akṣardhām we do not have any evidence in our holy Śṛti and Vachanāmṛt. Therefore Bāpāśrī says there is no harm in believing all as those as Akṣardhām but believing only Mūrti as Akṣardhām is the best of all. Though our authors of Śruti-Smṛti have done the evaluation of all elements from the earth to God, their central point is only Mūrti (Swāmīnārāyaṇa) and no other element. Therefore Bāpāśrī says, “What is Akṣardhām- to keep Mahārāj Mūrti. Keeping tendency in Mūrti, Mūrti, mukta and Akṣardhām are seen. There are many such words but there is not a single word which says that by keeping tendency in Akṣardhām, Mūrti, mukta and Dhām can be seen. Therefore, our authors of Śṛti-Smṛti suggest to overlook Akṣardhām which is the in form of Mūrti’s luminescence; animate or inanimate prakṛti, kṣar-akṣar, bound jīva or liberated jīva, all such saṅkalpas excepting Mūrti. The seeker himself should ask whether God is of Akṣardhām or Akṣardhām is of God- is Akṣardhām property of Mūrti or is Mūrti property of Akṣardhām! When the bride in the form of seeker marries Puruṣottam, she will automatically see movable and immovable property of her husband. Therefore, the one who remains engrossed in Mūrti does not wish need

or neglect of Akṣardhām excepting Mūrti. Therefore in the opinion of an anādi mukta, Śrījī is the only Ultimate abode. Thus the use of second person is not seen in our scriptures: on the contrary the use of first person is seen at all places. Thus referring all scriptures, either of ours or of other incarnations, it seems that instead of worshipping dual form, the more importance has been given to the worship (upāsanā) of only one form Śrī Swāmīnārāyaṇa.

          Though meditating or worshipping Śrījī along with Sadguru Gopālānaṅd Swāmī or Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī or every mukta is not against the scripture, because out of four kinds meditation along with attendant is acceptable but comparing with worship of only form, this meditation or this worship is secondary.

The lioness milk can be stored in golden vessel. Therefore one should not be like lump of mud. Once a devotee went to Bāpāśrī at Vṛṣpur, had darśan and was pleased. But after sometime when he heard different thoughts from a learned person about Akṣar Brahmadhām –he was displeased and even forgot the path of satsaṅg. One time learned friend of the opposite party says, “Not only that the critic of Rahasyārtha Pradīpikā is surely an anādi mukta; but its compiler must also be an anādi mukta– he must be so. Those who want to know much from Rahasyārtha Pradīpikā can get from it. Otherwise as “Fault finders shall find faults even in paradise” Mr. Languin writes, “The one who cannot show or do better work than the other can find faults of others like a fool. Mr. Gold Smith and Coleridge hate them calling them as fault fining fools. Mr. Shailey writes, “Those throwing mud after writers are mostly fools and jealous of others’ virtues.” When learning turns in attributes of sādhu, there is love, mercy and peace of chitta (mind). Then where is the time to criticise over criticism?  Of   course,  without  these  virtues  man  can

become learned but we can never become sādhu. Therefore such seekers should know that satsaṅg needs the learned, but satsaṅg has more need for such liberated souls who can mould many Satpuruṣa with pure character. The learned have to become sādhu, to learn virtues of sādhu-whereas it is naturally there in liberated soul. The learned have to destroy their karmas of fate; whereas mukta destroys karmas, etc. of other jīvas by saṅkalpa only and make them as they are. Many such examples can be seen from the lives of Sadguru Gopālānaṅd Swāmī, Swarūpānaṅd Swāmī, Vyāpakānaṅd Swāmī, Guṇātitānaṅd Swāmī, Vaṣrām Suthār and Śrī Abjībāpā. Therefore Bāpāśrī says, “Muktas have such capacity that they can destroy karmas of innumerable births only by darśan.” “This yajña is as good as the yajña which was performed at the time of Parvatbhāī’s last journey. This time whosoever had heard talks will be directly taken to Mūrti. If I am telling a lie, sin will be committed and if you trust, you will get as much as you wish.” How much insistence like Śrījī! Therefore the work which a mukta can do in a minute cannot be done by innumerable learned in thousand of years. ‘Ati moṭā puruṣne āśre re baḷe pūrva janmanā  pāp’ (sins of the previous births are burnt by the great muktas). “We daily sing under the shelter of great muktas. Therefore before dunce seeker measures understanding of mukta with his illusive wisdom, he would ponder over aforesaid discretion and tread on the path of Mūrti, he can save himself from the modern belief and he can easily achieve development of self by becoming the form of Śrījī. Before associating with Satpuruṣa (sādhus) or studying any scripture, if the seeker trains that sight, there will not be any difference on his path.

Some say that one has to go in God’s abode after leaving  this  body  and  there  one  has to remain in the

sevā of Śrījī with a divine body; jīva is always atom so it cannot be split and so evolution of body is inevitable because Akṣardhām is a fixed place and it is not away even an atom; one can attain Akṣardhām in the physical body, such words only suggest oneness of chidākāśa with Akṣardhām-how to understand it?

According to opinion of Rāmānuj jīva is always an atom and cannot be split and it gets divine body in Akṣardhām; but according to the principle of Śrījī (in the state of liberation) jīva comes into existence in the physical form by the wish of Śrījī (Gaḍhaḍā First Chapter Vachanāmṛt-37) (moreover there are three major differences since time immemorial whereas here they are five). Thus it is not against Viśiṣṭādwait but the principle of Śrījī is more enhanced than that. The other abodes have limit but Akṣardhām has no limit. Just as Śrījī is omnipresent similarly abode of Śrījī is also omnipresent even then it is the best of all. It is a mistake not to believe that evolution is there in the bodies of both- knowledgeable and ignorant; but not to believe that scientist- the experienced one realises and attains state of Mūrti in the physical body and it has no motion, is the greater mistake. Akṣardhām is millions of miles away for extrovert and still the time to go there; for introvert it is not away even an atom and he is already there. Therefore Bāpāśrī says that coming and going is in the opinion of a sakām devotee.

If Śrī Narnārāyaṇa desires satsaṅg will progress and if he desires it will regress (Gaḍhaḍā First Chapter Vachanāmṛt-74). “We should not imbibe fault of anyone.” Some spread one side tendency from such words by believing that wearing shoes means the earth is covered and they remain careless to the words of Śrījī for improvement of satsaṅg (G. F. Chapter Vachanāmṛt-18)  and  as  such  well-being of the whole is not therein

 

 
   

 
their heart; they can be called observer of religion but they are never the protector of religion. According to the time and situation every Satpuruṣa considers various means for the development of satsaṅg. Because what can any powerful soul do in the weak body? The case of A.D. 1920 was thankful to this. Thus the efforts of Bāpāśrī in the development of satsaṅg for individual, society was the foremost and unparallel and beyond words.

Thus Akṣardhām is away/ it is not even an atom away. ‘Jene bhavbrahmādik dev bhaje tajī kāmne re lol/ bhav brahmādikne niśche maḷtī nathī Puruṣottam pāse beṭhanī jāgya jo’ (after leaving up passion Brahmā and Śiva and other gods do devotion of God. They do not get a seat to sit near Puruṣottam- it is firm). Śrījī puts him who has shortcoming in other abode/other doors are closed; all are equal/ he who knows as all equal is debarred; to ask for happiness of Mūrti/ not ask; immanence/ transcendence; to imbibe fault/ not to imbibe; individual worship/ mass worship; individual/ mass development of satsaṅg; entering Mūrti like sugar in milk/ entering means his mind constantly in Mūrti though outside of it; just as greedy in wealth, etc; the seeker has to co-ordinate such words.

The word ‘Yoga’ has been interpreted in many ways. Similarly there are many interpretations for entering Mūrti and they are true. Just as the first five steps of eight stepped yoga are external but they are steps of yoga and the other three which are internal are also steps of yoga; similarly remaining in front of Mūrti and enjoy its happiness is also called entering Mūrti and remaining engrossed in Mūrti and enjoying its happiness should also be known as entering Mūrti. Once somebody asked Bāpāśrī how to dwell in Mūrti? And how to confirm that my soul is in Mūrti? Bāpāśrī replied, “It can be confirmed  by  doing rosary, mental worship, meditation,

bhajan. Moreover, the other reply was given to someone else for the same question, “Jīva dwells in body. Similarly muktas dwell in Mūrti by becoming same as Mūrti, new muktas come in Mūrti but Mūrti does not become bigger and even if they are seen outside (in satsaṅg) for the welfare of people Mūrti does not become weaker.” Someone asked Sadguru Vṛṅdāvandāsjī Swāmī, “Is it believed that muktas dwell  in Mūrti  is old or new?” Then Swāmī said, “Is  the

belief that Swāmīnārāyaṇa is God, new or old?” The same question was asked to the experienced meditative person, who said, “This thing is there in scripture but the one who does not try to refer makes a mistake, and one who knows but does not try to experience it makes mistakes hundred times and the one who refuses to accept this nice principle of Śrījī makes mistakes ten million times.

According to the 11th Vachanāmṛt of Sāraṅgpur, Lakṣmījī is sometimes merging and some times lives separately. Similarly the devotee also remains merged and sometimes remains in sevā physically.” Now if one has to remain in sevā of Mūrti by remaining separate in front of Śrījī and if the principle that to remain merged engrossed in Mūrti is desired Śrījī Himself would never said two kinds viz. some times merged and sometimes physically separate. By referring the words of Sadguru Gopālānaṅd Swāmī, Sadguru Muktānaṅd Swāmī, Sadguru Brahmānaṅd Swāmī, Sadguru Niṣkulānaṅd Swāmī, and Sadguru Bhūmānaṅd Swāmī, there is reference of these two kinds at many places. Therefore, anādi muktas entering Mūrti or merging is testified by scriptures, experienced one and by muktas is true.

From the philosophical point of view animate and inanimate prakṛti (space, etc. five elements) can live among themselves in a special way; if inanimate-animate  prakṛti  can live among themselves in a special

way, then the one who makes the formless soul as divine physical, cannot keep liberated soul in a special in realised-liberated state in His Mūrti means reducing the value of the power and principle of Śrījī. Therefore, he who refuses the definition of ‘entry’ which states that the link of his mind constantly remains is worth thinking, but Mahārāj and muktas are engrossed as sugar in milk. Those who refuse to accept the second fine definition of ‘entry’ should ponder repeatedly on the principle of Śrījī. That Mahārāj and muktas remain engrossed was the same thing or it becomes the same thing (one and the same entity)-it is not so; but both things engrossed in a special way is true (identical and real entities).

Therefore the engrossed state should not be given place in the principle of Śrījī. This means deducting Śrījī’s in itself. To believe one word of Śrījī Himself and refusing to believe the other means as good as disrespect to words of Śrījī Himself. Therefore, the seekers should co-ordinate real definition of two kinds of ‘entry’ according to individual’s capacity- it is beneficial.

Thus if we make comparative study of modern belief of Śṛti-Smṛti with physical eyes (ordinary satsaṅgī), there will be big difference of opinion, but with the inner eyes (ekāṅtik) there will be real darśan of truth stated by Śrījī about the belief. There was special need at the special time along with these talks and Rahasyārtha Pradīpikā Ṭīkā and it was fulfilled by Śrījī Himself through the medium of Bāpāśrī- this has been His great mercy which will be proved by itself.

Our beloved experienced Sadgurus have shown some means for different kinds of devotees having different kinds of thinking like means-remedy – technique- maṅtra as the medium and all these paths lead to the achievement of only Śrījī. Just as famous saying  ‘All  roads  lead  to  Rome.’  In  the same way all paths   lead   to  the  achievements  of  Śrījī.  Therefore,

ekāṅtik satsaṅgī does not find any difference or contradiction in one sect which has only one maṅtra- only one dīkṣā- only one scripture- only one upāsanā (worship)- this is very natural, but followers of other sects-spiritual path- followers of the path think that all behave as they behave.

The knowledge of Śrījī and Sadgurus is one. The knowledge of Vachanāmṛts and discourses (talks) are same, it is perfectly similar with each other. Even then as there are many differences in the grasping power of the seekers, their understanding and faith, the ordinary satsaṅgī, who sticks to the word and its meaning and has no study may find contradiction- it is but natural; but ekāṅtik satsaṅgī does not see any contradiction or difference in the knowledge of Śrījī and Sadgurus though it may be of any anādi mukta, Sadguru who is like place of pilgrimage or Akṣardhām, of any Śṛti-Smṛti or any group, because he has tasted depth of the knowledge of Bāpāśrī and Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī –“To arrange words of muktas”-Synchronisation of similar thoughts and keep other thoughts for someone else- it is enough. This is the principle of Śrījī and Bāpāśrī. This is the secret of Vachanāmṛt, talks, our holy Śṛti-Smṛti.

Just as passion gets obstructed by giving up objects of senses in physical body, but it is destroyed at root level by co-ordinating and keeping our aim with Mūrti in front, then doubts of mind and intellect goes away, but the doubts are removed totally by constantly thinking– pondering and practising it again and again. The only knowledge of scripture is literal (vāchyārtha) knowledge. When the knowledge reaches its climax by constantly remembering Śrījī, all doubts are destroyed as a result his aim oriented knowledge becomes evident.

Extrovertly  we  cannot  get the proper answer for all questions even though we may take all scriptures together.  If  we  meditate  on Mahārāj and mukta in our

heart all our doubts will soon be resolved.                                   

                                                     -Śrī Abjībāpā.

“The one who has achieved very much capacity in the form of calmness (upśam) will himself understand meaning of scriptures.” “When tendency is kept introvertly, there will be proper knowledge and there will automatically be proper understanding and meaning of the scripture.”              

 -Sadguru Gopālānaṅd Swāmī.

Unless there is oneness with Him (pratilom) there will not be proper knowledge.

        -Sadguru Guṇātitānaṅd Swāmī.

As ekāṅtik satsaṅgī gets achievement of Śrījī Himself and anādi mukta, he gets equal love and joy naturally in the knowledge of Bāpāśrī, etc. all Sadgurus. As there is proper understanding of view from the perspective of this world (avarbhāv)-divine perspective (parbhāv), state of seeker-state of realisation, difference in objective and subjective out look, devotee surprisingly ask where is the contradiction?

To write a preface on the discourses (talks) of Bāpāśrī is like showing torch to the sun at noon – it all in vain, but the wise satsaṅgī should take into consideration the present situation of satsaṅg and will do the needful just as swan separates milk and water. If any shortcoming is found it should be taken as it may be due to grasping power of the writer. The devotee himself will present before the satsaṅg telling about the similarity in the knowledge of Śrījī and Bāpāśrī, etc Sadgurus. Then how to resolve the remaining difference will automatically be understood by the whole satsaṅg society. I conclude with prayer.

                   -Publisher’s Jay Swāmīnārāyaṇa.

Pronounciation Guide

ā-      like the a in car; and held twice as long as the short   a.

ḍ-      like the d in dog, dig.

ḍh-    like red-hot, ad-hoc.

 i-      like the i in win, thin.

 ī-      like the i in feel, feet; and held twice as long as the short i.

ḷ-       Pronounced by culrling the tongue to touch the palate and saying la.

ṇ-      Pronounced by curling the tongue to touch the palate and saying na.

ṅ-      like the n in sing, thing.

ñ-      like the n in angel, font.

ṛ-       like the ri in rim, trim.

ṣ-       like the sh in shut, but cerebral.

ś-       like the sh in shut, but palatal.

ṭ-       like the t in but, tub.

ṭh-     like sweet-heart, light-heart.

ū-      like the u in moon, food; and held twice as long as the short u.